Автор: Ансар Абуев, Freedom Finance Global талдаушысы
1-тарау. Басқа көлік түрлерімен салыстырғанда авиатасымалдар статистикасы
1.1 Жолаушылар тасымалы
1.2 Тасымалдаушылардың табыстары
1.3 Авиация саласын өңірлік бөлу
1.4 Жөнелтілімдер, жолаушы-километрлер және халықаралық қатынас
2-тарау. Әуежайлар
2.1 Алматы
2.2 Астана
2.3 Ақтау
3-тарау. Әуе компаниялары
3.1 Air Astana және FlyArystan
3.2 Scat және өзге де авиакомпаниялар
4-тарау. Әлеуметтік сауалнама: пайдаланылатын көлік түрлері
4.1 Соңғы сапар: көлік түрлері
4.2 Сапар жиілігі
4.3 Қашықтыққа байланысты көліктің артықшылықты түрі
4.4 Көлік түрлері бойынша сапарлардың мақсаттары
5-тарау. Әлеуметтік сауалнама: Авиаұшулар
5.1 Ішкі және халықаралық рейстер
5.2 Ұшу шығындары
5.3 Ең көп баратын елдер
5.4 Авиаұшулар кезіндегі проблемалар мен қиындықтар
6-тарау. Әлеуметтік сауалнама: авиакомпаниялардың қызметін пайдалану
6.1 Ішкі және халықаралық рейстер
6.2 Пайдаланбайтын авиакомпаниялар
7-тарау. Әлеуметтік сауалнама: әуе билеттерін сатып алу
7.1 Билет сатып алу орындары мен құралдары
7.2 Агрегаторларға қанағаттану деңгейі
7.3 Авиабилеттерді сатып алу кезеңі
8-тарау. Әлеуметтік сауалнама: ұшудан бас тарту себептері
8.1 Бас тарту себептері
8.2 Авиа ұшу үшін жағдайлар
8.3 ҚР әуе қатынасы туралы стереотиптер
9-тарау. Қорытынды
9.1 Типтік жолаушы портреті
9.2 Негізгі қорытындылар
1-тарау. Басқа көлік түрлерімен салыстырғанда авиатасымалдар статистикасы
1.1 Жолаушылар тасымалы
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес 2023 жылы Қазақстанда жолаушылар тасымалының жалпы көлемі 1,58 млрд жолаушыны құрады. Олардың 90% -ға жуығы автобус көлігіне тиесілі - 1,42 млрд жолаушы. Автобус тасымалдарына қалааралық та, қала ішіндегі де тасымалдар қосылатынын ескеру керек - сәйкесінше, бұл көрсеткіш негізінен қалалық сапарлардан тұрады.
Такси тасымалдау көлемі бойынша 47,4 млн жолаушы немесе жалпы санының 3% көрсеткішімен екінші көлік түрі болып табылады. Қала көлігінің тағы бір түрі - троллейбустар танымалдығы бойынша үшінші орында тұр. Олар өткен жылы 35,7 млн жолаушыны тасымалдаған. Бұл ретте қалалық электр көлігінің басқа түрі - трамвайлармен барлығы 20,4 млн жолаушы тасымалданды (өйткені - ірі қалаларда трамвай желісінің жоқ). Теміржол көлігін 19,9 млн жолаушы пайдаланды. Әуе көлігімен тасымалданған жолаушылар саны 13,3 млн адамды құрайды, бұл шамамен 0,84%.
Қазақстанда 2023 жылы жолаушылар тасымалы
Дереккөз: Ұлттық статистика бюросы
2023 жылы тасымалданған жолаушылардың жалпы саны 8,3% -ға өсті. Ең көп өсім «өзге де түрлері» бөліміне тиесілі (оған арқан жолдары және басқалары кіреді - бәлкім, бұған елдегі жалғыз метро да кіреді) - 2023 жылы 51,5%. Әуе көлігі жылдық динамикамен 20,7% өсім бойынша екінші орында тұр.
2024 жылғы қаңтар-қыркүйекте Қазақстанда жолаушылар тасымалы
Дереккөз: Ұлттық статистика бюросы
2024 жылғы қаңтар-қыркүйекте жолаушылар ағынының өсу қарқыны 2023 жылға қарағанда жоғары болды (8,3% -ға қарағанда 10,5%). Тасымалданған жолаушылардың жалпы саны аяқталмаған жылда 1,27 млрд құрады. Ең көп өсу теңіз және жағалау көлігінде (2,15 есе), сондай-ақ ішкі су көлігінде (1,9 есе өсу). 2024 жылғы қаңтар-қыркүйекте тасымалданған әуе жолаушылар санының өсуі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,9% құрады (толық 2023 жылмен салыстырғанда қарқын төмендеді).
2020 жылмен салыстырғанда авиациялық көлікпен жолаушылар тасымалы 2,4 есеге (5,5-тен 13,3 млн-ға дейін), ал темір жол - 75% -ға (11,3-тен 19,8 млн-ға дейін) өсті.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
Жолаушылар айналымы
Бұдан басқа, ҰСБ көліктің жолаушылар айналымы сияқты көрсеткішті ұсынады. Ол жолаушыларды тасымалдау бойынша көлiк жұмысының көлемiн бiлдiредi. Өлшем бірлігі жолаушы-километр, яғни 1 жолаушыны 1 километр қашықтыққа жылжыту болып табылады. Әрбір тасымал жолаушыларының санын километрмен тасымалдау қашықтығына көбейту мәндерін қосу арқылы анықталады.
Бұл параметр бойынша әуе көлігі автобус көлігінен кейін екінші орынға шықты. 2023 жылы автобустардың жолаушылар айналымы 28,7 млрд шақырымды, әуе көлігі 25,9 млрд шақырымды құрады. Салыстыру үшін - теміржол көлігінде көрсеткіш 16,1 млрд км-ге тең. Әуе көлігі көрсеткішінің өсуі жылма жыл 28,8% -ды құрады, темір жол көлігінде - 1,5% -ға төмендеді.
Қазақстанда 2023 жылы жолаушылар айналымы
Дереккөз: БНС
Әуе көлігіндегі бір сапардың орташа қашықтығы көліктің барлық түрлерінің орташа көрсеткіші 46 километр болған кезде 1952 километрді құрады. Теміржол көлігімен әрбір жолаушы орта есеппен 813 километр жол жүрді. Қалған көлік түрлерінде жол жүрудің орташа қашықтығы айтарлықтай аз: таксимен - 30,4 км, автобуспен - 20,2 км, ішкі су көлігімен - 18,2 км.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
1.2 Тасымалдаушылардың табыстары
2023 жылы тасымалдаушылардың жалпы кірісі 5,26 трлн теңгені құрады. Бұл ретте жолаушыларды тасымалдаудан түсетін табысқа олардың тек 20% -ы ғана тиесілі - 1,07 трлн теңге, қалған 4,19 трлн - жүк тасымалдаудан түсетін табыстар.
Әуе көлігіне жалпы табыстың 71,3% -ы тиесілі (немесе 791,9 млрд теңге). Екінші орында компаниялардың жолаушылар тасымалынан түсетін барлық кірістерінің бесінші бөлігі - автомобиль және қалалық электр көлігі (шамамен 215 млрд теңге). Үшінші орын - теміржол көлігімен 11% және 119,5 млрд теңге.
Бір қызығы, әуе көлігі табысының барлығын дерлік жолаушыларды тасымалдаудан алады - 98,2%, бұл Қазақстандағы әуе жүк тасымалының дамымағандығын білдіреді. Теңіз және жағалау көліктерінде (барлығы 0,9%) және темір жол көлігінде (7,2%) жолаушылар ағынынан түсетін табыс ең аз көрсеткіште. Автомобиль және қалалық электр көлігінде 1/5 кіріс жолаушыларға тиесілі.
Орташа есеппен жолаушылар тасымалының бір километрінен компаниялар шамамен 15 теңге табыс табады. Бұл көрсеткіш теңіз және жағалау көлігінде - бір шақырымға 408 теңге. Ішкі су көлігінде айтарлықтай аз - 179 теңге. Теміржол көлігінде - 7,4 теңге, автомобиль және қалалық электр көлігінде - 7 теңге. Әуе көлігінде бір километр үшін жолаушыға шаққандағы табыс 28,3 теңгеге тең, алайда көлік түріндегі қашықтық үлкен болғандықтан, бір жолаушыны тасымалдаудан 55,2 мың теңге мөлшерінде табыс шығады. Бұл ретте бұл көрсеткіш орташа есеппен 675 теңгені ғана құрайды, бұл 81 есе аз. Мұндай айырмашылық "Автомобиль және қалалық электр көлігі" тобындағы автобустармен тасымалдаудың басым санымен және ондағы тасымалдаудың орташа құнының төмендігімен түсіндіріледі - ол 139 теңге ғана. Теміржол көлігіндегі жолаушының орташа табысы - 6 мың теңге.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
1.3 Авиация саласын өңірлік бөлу
Облыстар бөлінісінде авиажолаушылардың ең көп саны барлық жолаушылар ағынының 4% -ы тасымалданған алты өңірге тиесілі.
Жолаушылар ағыны 34% және 4,48 млн жолаушыны қамтитын көшбасшы еліміздің ірі қаласы - Алматы болып табылады. Елордамыз - Астананың 27% және 3,53 млн жолаушысы бар. Шымкент (1,24 млн) және Атырау облысында (1,16 млн) 9%. 6% - Маңғыстау облысында (819 мың жолаушы), 4% - Ақтөбе облысында (507 мың жолаушы).
Аталған цифрлар ірі қалалар халқының әуе жолдары арқылы жүріп-тұруындағы белсенділігі туралы ойлануға себеп болады. Осылайша, 2024 жылғы 1 қазанда Алматы халқының саны 2275,5 мың адамды құрады, Астана халқының саны шамамен үштен бір бөлігін құрады және Оңтүстік астана халқының 66% деңгейінде болды. Шымкент қаласының халқы - Алматы халқының 54,7% құрайды. Егер сандарды салыстыратын болсақ, онда Алматыға қатысты Астанада жолаушылар ағыны жоғары, ал Шымкентте - төмен болып шықты. Жолаушылар санын әр үш қаладағы тұрғындар санына тікелей бөліп, 2023 жылы Астана тұрғыны орташа есеппен жылына 2,35 рет ұшқанын, ал Алматы тұрғыны 1,97 рет ұшқанын көреміз. Ең төменгі көрсеткіш Шымкентте бір тұрғынға бір жылда 1 ұшуды құрайды.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
2024 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында Алматының жолаушылар әуе тасымалындағы үлесі артты. Енді мұнда жолаушылар ағыны елдің барлық жолаушылар ағынының 36% -ын құрайды (2023 жылдың соңында - 34%). Астананың үлесі аздап өсті, оған 28% тиесілі (27%). Маңғыстау облысында 6% -дан 7% -ға дейін өсті, ал Атырау облысында 9% -дан 6% -ға дейін төмендеді. Дегенмен, жалпы алғанда, өңірлерді жолаушылар ағыны бойынша бөлу 2023 жылдың соңындағыдай қалып отыр.
Қалған өңірлердің ішінде жолаушылар ағыны Шығыс Қазақстан және Түркістан облыстарында - 200 мыңнан жоғары. Көрсеткіш Батыс Қазақстан, Қызылорда, Қостанай, Абай және Қарағанды облыстарында - 100 мың жолаушыдан жоғары. Жолаушылар ағынының ең аз көрсеткіштері (кемінде 50 мың жолаушы) - Алматы, Ақмола және Жетісу облыстарында.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
2023 жылы авиакомпаниялар тасымалдаған жолаушылар саны 20,7% -ға өсті. Солтүстік Қазақстан облысы үш есе рекордтық өсімді көрсетті. Сондай-ақ Шығыс Қазақстан (90%), Жетісу және Ақмола облыстарында (тиісінше 58% және 55%) айтарлықтай, бірақ аса елеусіз өсімді көруге болады.
Жолаушылар ағынының төмендеуі алты өңірде тіркелді: Батыс Қазақстан, Қызылорда, Қарағанды, Павлодар, Абай және Алматы облыстарында. Алматы облысының 2023 жылғы көрсеткіші 2024 жылғы көрсеткіштің төрттен бір бөлігін ғана құрады.
Дереккөз: ҰСБ
Ұшу қашықтығы
Ұшақпен бір сапардың орташа қашықтығында өңірлер бөлінісінде іс жүзінде аса айырмашылық жоқ. Тасымалдаудың орташа қашықтығы - 2 мың километрден астам - алты өңірде тіркелген: Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Жамбыл, Атырау және Ақтөбе облыстарында, сондай-ақ Шымкент қаласында.
Үш өңірдегі ұшудың орташа қашықтығы бір жарым мың километрден аз: Жетісу, Ұлытау және Алматы облыстарында.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
1.4 Жөнелтілімдер, жолаушы-километрлер және халықаралық қатынас
Басқа көрсеткіштердің арасында әуе кемелерін жөнелту санын атап өткен жөн. 2023 жылы ол 102,3 мың жөнелтілімді құрады. Бұл - бес жыл ішіндегі ең жоғары көрсеткіш.
2020 жылы бұл көрсеткіш үштен екіге төмендеп, 92,4 мыңнан 57 мыңға дейін жетті. 2021 жылы бұл көрсеткіш 2019 жылға дейінгі деңгейден асып түсті.
Халықаралық рейстер саны бойынша 2023 жылы ғана бұл сала 2019 жылдың деңгейіне жетті: 2019 жылы басқа елдерге ұшу саны 31,6 мың болса, 2020 жылы олардың саны 9,6 мыңға дейін төмендеді. 2023 жылдың көрсеткіші - 33,2 мың. Алайда ұшулардың жалпы санынан олардың үлесі әлі де 2019 жылғы деңгейден төмен: 2019 жылы 34% қарағанда 2023 жылы 32% құрады.
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
2023 жылы орындалған жолаушы-километрлер санының көрсеткіші халықаралық (14,9 трлн километр) және ішкі (11 трлн километр) рейстер жағдайында бес жыл ішінде ең жоғары болып табылады. Бұл ретте ішкі рейстерге қатысты 2019 жылғы көрсеткіш 2021 жылы, ал халықаралық рейстерге қатысты көрсеткіш 2022 жылы ғана еңсерілді.
2023 жылы ұшақтардың орташа жүктемесі халықаралық рейстерде 79%, ішкі рейстерде 90% құрады. Ішкі ұшулардың жүктемесі соңғы бес жылда өсті (пандемиялық 2020 жылды қоса алғанда, бірақ 2022 жылы төмендеді), халықаралық рейстер - 2020 жылы күрт төмендеді (шамамен 10%), одан кейін - өсті (2023 жылы өткен жылмен салыстырғанда шамалы төмендеді - 1%).
Дереккөз: ҰСБ, Freedom Finance Global жеке есептері
2-тарау. Әуежайлар
2.1 Алматы
Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі Азаматтық авиация комитетінің 2021 жылғы шілдедегі деректеріне сәйкес, елімізде 21 әуежай, ал Қазақстанның авиациялық әкімшілігінің деректері бойынша 22 әуежай жұмыс істейді.
Тұрақты рейстер саны бойынша ең ірі әуежай еліміздің ең ірі қаласы - Алматы әуежайы болып табылады. БАҚ мәліметіне сәйкес, әуежайдың негізгі иесі - түрік холдингі TAV Airports - оған 85 пайыз акция тиесілі. Ол акциялар пакетін 400 миллион доллардан астам сомаға сатып алды (2021 жылы 365 миллион және 2023 жылы 50 миллион қосымша төлем).
Авиакомпаниялар мен әуежайдың ашық деректеріне сәйкес Алматыдан 88 тұрақты рейс жүзеге асырылады (сәйкесінше, кері рейстер саны да сондай), олардың 77% халықаралық рейс. 11 авиакомпания екі және одан да көп рейстердің орындалуын қамтамасыз етеді.
Көшбасшы - Air Astana, оның ішінде - 30 рейс (оның 22-сі халықаралық). Екінші орын - 14 рейспен Scat-та (оның 9-ы халықаралық). Алматыдан 5 рейсті Air Astana еншілес кәсіпорны - FlyArystan (оның 4 халықаралық), 4 рейсті ресейлік Red Wings, 3 рейстен түрік Pegasus Airlines және қытайлық China Southern Airlines орындайды. Алматыдан 2 әуе рейсін жергілікті Qazaq Air, ресейлік «Ресей» және «Азимут», тәжікстандық Somon Air және өзбекстандық Uzbekistan Airways орындайды.
Дереккөз: әуе компанияларының сайттары мен есептері, Freedom Finance Global жеке есептері
Алматыдан бір рейстен тағы 19 әуе компаниясы орындайды, олардың барлығы шетелдік. Олардың ішінде араб елдеріне ұшатын Jazeera Airways, Air Arabia, Flynas, Qatar Airways, Flydubai, Wizz Air (дәлірек айтқанда, оның еншілес компаниясы Wizz Air Abu Dhabi), Salam Air-ді атап өтуге болады. Азиялық бағыттар бойынша ұшуды жүзеге асыратын авиакомпаниялардың басқа да елеулі тобы: Asiana, Vietjet Air, Air Asia, жоғарыда аталған China Southern Airlines-ті осы жерге жатқызуға болады.
Үшінші ірі топ – Ресейге ұшарты авиакомпаниялар: жоғарыда аталған Red Wings, «Россия» мен «Азимуттан» басқа, бұл сондай-ақ «Аэрофлот» және S7. Сондай-ақ, түрік әуе компанияларын атап өту керек, жоғарыда көрсетілген Pegasus Airlines-тен басқа, бұл - Turkish Airlines және Acet.
«Жеке» бағыттар ретінде еуропалық Lufthansa және Neos, үндістандық IndiGo (алайда, Үндістанға Air Astana тобының ұшақтары белсенді ұшады), Azerbaijan Airlines ұшақтарын есептеуге болады.
Алматыдан 62 қалаға - 50 шетелдік және 12 қазақстандық қалаға ұшуға болады. Бірден астам тұрақты рейс 20 қалада жүзеге асырылады. 4 рейс Қазақстан елордасы Астанаға және Түркияның ірі қаласы - Ыстамбұлға ұшады. Үш рейс Джиддаға (Сауд Арабиясы) және Үндістанның астанасы Делиге ұшады. Екі тұрақты рейс - қазақстандық Ақтөбе, Шымкент, Атырау, Ақтау және Өскемен, қытайлық Бейжің және Үрімжі, түркиялық Анкара мен Анталья, сондай-ақ Дубай, Доха, Ташкент, Баку, Душанбе, Сеул және Новосибирск қалаларына ұшады.
2.2 Астана
Қазақстандағы рейстер саны бойынша екінші әуежай - елордалық Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық әуежайы. БАҚ мәліметінше, әуежай БАӘ Terminals Holding компаниясының сенімді басқаруында - Азия мен Африка нарықтарында клиенттерге қызмет көрсететін, сондай-ақ Abu Dhabi Ports порттық және өнеркәсіптік компаниясымен байланысты авиациялық кәсіпорын. Terminals Holding Өзбекстандағы «Навои» әуежайын дамытумен айналысады. 2023 жылы Астана әуежайының жолаушылар ағыны туралы ашық деректер жоқ, алайда 2023 жылдың соңында әуежай 7,5 миллион жолаушыны қарсы алғаны хабарланды.
Астана әуежайынан 76 тұрақты авиарейс жүзеге асырылады, оның 57% - халықаралық рейс. Елордалық әуежайдан 2-ден астам әуе рейсін 7 әуе компаниясы жүзеге асырады. Олардың ішіндегі ең ірісі - Air Astana 17 рейспен (оның 10-ы халықаралық). Сол мөлшерде 16 рейсті оның еншілес компаниясы - Fly Arystan (оның ішінде 5-і ғана халықаралық) жүзеге асырады. 12 рейсті Scat (халықаралық - 5), 10 - Qazaq Air (халықаралық - 3) орындайды. Қалған әуе компаниялары - шетелдік, тиісінше, олардың барлық рейстері халықаралық. 6 рейсті ресейлік Red Wings, 2 рейсті тәжікстандық Somon Air және түрік Pegasus жүзеге асырады.
