«Андеррайтинг» ұғымы қаржы саласында жиі кездеседі. Бір қарағанда, бұл термин өте күрделі болып көрінуі мүмкін, әсіресе жаңадан бастаушы инвестор үшін қиын болуы мүмкін. Бірақ біз бәрін мүмкіндігінше қарапайым түсіндіріп, сізге бір мақалада негізгі түсінік беруге тырысып көреміз.
Жеңілдетілген түрде, андеррайтинг - бұл әртүрлі қаржылық тәуекелдер бойынша міндеттемелерді бағалау және қабылдау. Банк саласында ол клиенттің төлем қабілеттілігін анықтауға және кредитті қайтарылмаған жағдайда банктің шығынын бағалауға арналған. Сақтандыруда сақтандыру жағдайының пайда болу ықтималдығын бағалайды.
Бағалы қағаздар нарығында «андеррайтинг» сөзі әдетте эмитент компанияны бағалы қағаздарды орналастыруға дайындау процесі деп аталады. Мысалы, бастапқы орналастыруға (Initial Public Offering, IPO). Бұл процестің негізгі мақсаты - капиталды тарту.
Қағаздарды қор нарығына орналастыру үшін компанияға IPO ұйымдастыруға көмектесетін кәсіби маман қажет. Қор нарығындағы андеррайтер қызметін брокер, дилер немесе инвестициялық банк атқарады. Кейде бірден бірнеше компания мен банктерден андеррайтерлердің бүкіл синдикаты атқарады.
Андеррайтер бағалы қағаздарды шығарумен және таратумен айналысады. Сонымен бірге, ол компанияның барлық ықтимал тәуекелін, инвесторлардың сұранысын бағалайды, бағалы қағаздың әлеуетті құнын және инвестициялық әлеуетті анықтайды.
Инвесторлар үшін андеррайтерингтің артықшылығы - бұл процесс бағалы қағаздарды сатып алу мүмкіндігі туралы білуге және орналастыруға ерте қатысуға мүмкіндік береді. Көбінесе бастапқы орналастыруға қатысқан кезде инвесторлар акцияларды одан әрі нарықтық бағаға жеңілдікпен сатып ала алады.
Андеррайтердің функциялары
Андеррайтер жұмысының мәні – компания үшін мүмкіндігінше көп инвестор мен капиталды тарту. Осы мақсатта ол бағалы қағаздарды шығаруға, жылжытуға және орналастыруға байланысты барлық дайындық шарасын өз мойнына алады. Оның ішінде эмитентке орналастыру көлемін анықтауға көмектеседі, роуд-шоу (road-show) өткізеді, инвесторлардан алдын ала сатып алу өтінімдерін қабылдайды және эмиссияны бөлумен айналысады, ақпараттық қолдауды жүзеге асырады және тағы басқалар.
Сондай-ақ, орналастырылғаннан кейін ол компания үшін маркет-мейкер функциясын орындай алады. Яғни, оның бағалы қағаздары бойынша баға ұсыныстарын және биржадағы сұраныс пен ұсыныс көлемін қолдай алады.
Андеррайтерингтің түрлері
Әлемдік тәжірибеде әр түрлі бағалы қағаздар шығару талаптары мен андеррайтер мен эмитент арасындағы келісімдермен андеррайтерингтің бірнеше нұсқасы бар.
Андеррайтерингтің ең көп таралған түрлері
- Тұрақты міндеттеме (firm commitment)
Мұндай шарт андеррайтер бағалы қағаздардың барлық шығарылымын сатып алады және орналастырады деп болжайды. Бұл жағдайда ол акциялардың толық көлемін алдын ала келісілген бағамен сатып алады және оны инвесторларға қайта сатады. Бұл нұсқа андеррайтер үшін ең тиімді болып табылады, өйткені ол эмитенттен жақсы комиссия алады және ашық нарықта бағаны белгілеу мүмкіндігіне ие болады. Бұл ретте, сатылмаған қағаздар мен барлық басқа қаржылық тәуекел үшін жауапкершілік андеррайтердің мойнына түседі.
Барынша көп күш (Best-Efforts)
Бұл қағида андеррайтер шығарылымның едәуір бөлігін жүзеге асыруға міндеттеме алатынын білдіреді. Бұл ретте ол сатылмаған бағалы қағаздар үшін қаржылық немесе заңды жауапкершілікке тартылмайды - ол эмитентке өтеді. Алдыңғысына қарағанда, бұл андеррайтингтің арзан және танымал түрі.
Барлығы немесе ештеңе (All or None)
Басқаша айтқанда, толық немесе нөлдік орналастыру. Бұл дегеніміз, андеррайтер сыйақыны тек толық орналастырылған кезде алады. Егер бұл орын алмаса, эмитентпен шарт жойылады және комиссиялар төленбейді. Бірақ андеррайтер сатылмаған қағаздар үшін де жауап бермейді.
Сондай-ақ, шарт «күту»(Stand-By) талаптарында кездеседі». Ол бойынша андеррайтер одан әрі орналастыру үшін сатып алынбаған қағаздардың қалдығын сатып алуға міндеттенеді.
Нәтижесінде, андеррайтинг компанияға капиталды тартуға ғана емес, сондай-ақ бағалы қағаздарды орналастыру кезінде белгілі бір кепілдік немесе сақтандыру алуға мүмкіндік береді.
Қазақстандағы андеррайтерге қойылатын талаптар
Қазақстанда брокерлік және дилерлік қызметті жүзеге асыруға лицензиясы бар компания андеррайтер бола алады. Бұл жағдайда әрбір брокер андеррайтер бола бермейді. Ол үшін инвесторлардың сеніміне ие болуы және кәсіби нарыққа қатысушылар мен бөлшек инвесторлар арасында беделі жақсы болуы қажет.
Сондай-ақ, ол бағалы қағаздардың үлкен көлемін сатып алу үшін жеткілікті капиталға ие болуы керек. Қазақстанда андеррайтерлердің арнайы рейтингтері бар. «Қазақстан қор биржасы» АҚ (KASE) жыл сайын олардың ең табыстыларының тізімін жариялайды.
Әр жылдары Freedom Broker оларда бірінші орындар иеленетін:
- 2021 жыл: корпоративтік облигациялар нарығындағы жыл андеррайтері – «Фридом Финанс» АҚ.
- 2016 жыл: акциялар нарығындағы жыл андеррайтері – «Фридом Финанс» АҚ.
Қорытынды: бағалы қағаздар андеррайтері компаниялар мен инвесторларға бір уақытта көмектеседі. Біріншісі, бизнесті дамыту және өсіру үшін табыс тарту, екіншісі, болашағы зор жаңа компанияларға инвестициялауға және табыс табуға мүмкіндік береді.
Айтпақшы, сіз Freedom Broker-мен IPO-ға қатысу мүмкіндіктері туралы біздің мынадай https://tradernet.global/ipo сауда платформамызда көбірек біле аласыз.