Қазақстан банктеріндегі теңгелік депозиттер қазір жылдық 18–19%-ға дейін табыс береді, ал KASE-дегі жекелеген облигациялардың кірістілігі 20% және одан жоғары. Сандардағы айырмашылық үлкен емес, бірақ құралдардың тетігі түбегейлі өзгеше: инвестор нақты нені: белгіленген лимит шегінде ҚДКҚ кепілдігімен қорғалған болжамды кірісті ме, әлде нақты эмитенттің төлем қабілеттілігіне байланысты кірістілікті алатынына байланысты. Депозиттің облигациядан айырмашылығын және өз мақсатыңызға сай құралды қалай таңдауға болатынын қарастырамыз.
|
Материал тек ақпараттық мақсатта берілген және инвестициялық ұсынымдарды қамтымайды. Инвестициялар қашанда капиталды жоғалту тәуекелімен байланысты.
Депозиттердің мөлшерлемесі, облигациялардың кірістілігі, кепілдік беру лимиттері және салық нормалары 2026 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша берілген және өзгеруі мүмкін – өзекті талаптарды банктен, брокерден немесе бастапқы дереккөздерден нақтылаңыз (kase.kz, kdif.kz, nationalbank.kz). |
Екі құралдың негізгі айырмашылығы
Депозит – ақшаны банкке алдын ала келісілген талаптарда орналастыру: депозит талаптарында салынған соманы қайтару және сыйақы төлеу қарастырылады; банк лицензиясынан айырылған жағдайда белгіленген лимиттер шегінде ҚДКҚ кепілдігі қолданылады.
Облигация – борыш бағалы қағаз. Инвестор оны сатып ала отырып, белгілі бір мерзімге келісілген купон мөлшерлемесі бойынша эмитентке – мемлекетке, квазимемлекеттік компанияға немесе бизнеске – іс жүзінде қарыз береді. Кіріс пен салынған соманы қайтару эмитенттің өз міндеттемелерін орындай алуына тікелей байланысты.
Іс жүзінде бұл былай көрінеді: қазіргі уақытта нарық бойынша теңгедегі 12 айлық депозиттер жылдық шамамен 14,5–15% табыс береді (жекелеген банктерде тиімді мөлшерлеме бойынша 18,9%-ға дейін), мемлекеттік облигациялар (МБҚ) қайталама нарықта 15,5–16,8% кірістілікпен саудаланады, ал жекелеген корпоративтік шығарылымдардың кірістілігі эмитенттің сенімділігіне байланысты 15,6%-дан 20%-ға дейін және одан жоғары болуы мүмкін. Облигацияның кірістілігінің жоғары болуы іс жүзінде қашанда жоғары тәуекелді білдіреді – бұл қағида Қазақстан нарығында да қолданылады.
Банк депозиті деген не
Банк депозиті – ақшаны банкке қайтару және сыйақы төлеу талаптарымен орналастыру. Оның мөлшері мен төлеу тәртібі депозит ашылғанға дейін шартта бекітіледі.
Ақшаны орналастыру мерзімі мен талаптары
Банктер мерзімі 1 айдан бірнеше жылға дейінгі теңгелік депозиттерді ұсынады. Мөлшерлеме мерзімге, сомаға, толтыру және ақша алу мүмкіндігіне байланысты. 2026 жылғы тамыз–қыркүйек айларындағы жағдай бойынша, Қазақстан Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемені 16,25%-ға дейін төмендетуінен кейін нарықтың жоғарғы шегі мынадай:
• жинақ шоттары, ақша алу мүмкіндігінсіз – тиімді сыйақы мөлшерлемесі (ЖТСМ) бойынша 18,5–18,9%-ға дейін, әдетте 3–6 ай мерзімге;
• толтыру мүмкіндігі бар мерзімді депозиттер – нарық бойынша орта есеппен жылдық 14,5–15%;
• доллар және еуродағы депозиттер – айтарлықтай төмен, шамамен жылдық 1%.
Базалық мөлшерлеме – банк салымдар мен кредиттердің талаптарын қалыптастыратын негізгі бағдар. Ақша-кредит саясаты жөніндегі комитет оны жылына бірнеше рет қайта қарайтындықтан жаңа депозиттердің мөлшерлемесі мұнда көрсетілген мәндерден өзгеше болуы мүмкін – банктердің маңызды ұсыныстарын депозит ашатын күнге тексерген жөн.
Мерзімінен бұрын шешіп алу және өтімділік
Ақша алу мүмкіндігі қарастырылмаған мерзімді депозиттерді мерзімінен бұрын бұзған жағдайда, әдетте сыйақы ең төменгі мөлшерлеме бойынша қайта есептеледі – іс жүзінде инвестор жинақталған кірістің басым бөлігінен айырылады. Ішінара ақша алуға болатын депозиттер неғұрлым икемді, алайда олардың мөлшерлемесі де төмен. Талап етілгенге дейін депозиттен кез келген уақытта ақша алуға болады, бірақ ол ең аз кіріс әкеледі.
Депозиттердің негізгі артықшылықтары мен шектеулері
• ҚДКҚ кепілдігі. Теңгедегі жинақ депозиттері бойынша 20 млн теңгеге дейін, басқа теңгелік депозиттер, шоттар және карталар бойынша 10 млн теңгеге дейін, шетел валютасындағы депозиттер бойынша 5 млн теңгеге дейін.
• ҚДКҚ лимитінен асатын сома қорғалмайды. Ірі депозитті бірнеше банк арасында бөлген жөн.
• Табысқа салық салынбайды. Қазақстан Республикасының банктеріндегі жеке тұлғалардың депозиттері бойынша сыйақы жеке табыс салығынан толық босатылған.
• Мөлшерлеме бүкіл мерзімге бекітіледі. Егер нарықтағы мөлшерлеме азайған жағдайда ол - артықшылық, ал ол өскен жағдайда – кемшілік, мерзім аяқталғанға дейін кірістен айырылмай, ақшаны үлкен пайызбен қайта орналастыру мүмкін емес.
Облигация деген не
Облигация – бұл инвестордың белгілі бір талаптарда эмитентке ақша беруіне мүмкіндік беретін борыш бағалы қағаз. Бір облигацияның құны, оның айналыс мерзімі және тұрақты төлемдер мөлшері алдын ала белгіленеді. Облигациялар биржада саудаланады – Қазақстанда бұл, ең алдымен, Kazakhstan Stock Exchange (KASE) және Astana International Exchange (AIX) – және үш топқа бөлінеді:
• мемлекеттік (ҚР Қаржы министрлігінің МЕОКАМ, МЕУКАМ, МЕИКАМ облигациялары)
• квазимемлекеттік («ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», Қазақстанның орнықтылық қоры сияқты компаниялардың облигациялары)
• корпоративтік – банктердің, микроқаржы және басқа да компаниялардың облигациялары.
Купон және өтеу
Купон – облигация ұстаушыға пайыздық кірістің мерзімді төленуі. Шығарылым талаптарына байланысты ол ай сайын, тоқсан сайын немесе жарты жылда бір рет төленеді. Мысалы, номиналды құны 1 000 теңге және купоны жылдық 16% болатын облигация бойынша инвестор жылына 160 теңге алады – тоқсан сайынғы төлем кезінде бұл әр үш ай сайын шамамен 40 теңгені құрайды. Өтеу күні эмитент төлем қабілетті болған жағдайда облигацияның номиналды құнын қайтаруға міндетті. Яғни инвестор бастапқы салған сомасын қайта алады.
Облигацияның нарықтық құны
Депозиттен айырмашылығы – депозиттегі салым сомасы өзгермейді, ал облигацияның нарықтық бағасы номиналды құнынан ауытқуы мүмкін. Егер нарықтағы мөлшерлеме өссе, бұрын шығарылған облигациялардың өтеуге дейінгі кірістілігі нарықтың жаңа шарттарына сәйкес келуі үшін олардың бағасы төмендейді. Керісінше, мөлшерлеме азайған кезде тіркелген купоны бар облигациялардың бағасы әдетте өседі. Бұл облигацияны өтеу мерзіміне дейін сататын инвестор бастапқы салған сомасынан көбірек немесе азырақ ақша алуы мүмкін дегенді білдіреді. Ал облигацияларды мерзімінің соңына дейін ұстаса, олар номиналды құны бойынша өтеледі.
Облигация иеленушісінің негізгі тәуекелдері
• Эмитент тәуекелі. Облигациялар ҚДКҚ тарапынан сақтандырылмайды. Сондықтан да инвесторлар сатып алмас бұрын мәлімделген кірістілік деңгейін ғана емес, компанияның кредиттік сапасын да бағалауы қажет.
• Пайыздық (бағалық) тәуекел. Нарықтағы мөлшерлеменің өсуі тіркелген купоны бар бұрын шығарылған облигациялардың нарықтық бағасын төмендетеді.
• Өтімділік тәуекелі. Кейбір шығарылымдар бойынша, әсіресе шағын компаниялар мен МҚҰ облигацияларында, KASE-дегі күнделікті сауда көлемі өте аз – ірі пакетті бағаны төмендетпей тез сату қиын болуы мүмкін.
Маңызды: облигация – капиталды қайтаруға кепілдік беретін құрал емес. Купон мен өтеу нақты эмитенттің қаржылық жағдайына байланысты, мемлекетке емес (мемлекеттік бағалы қағаздар, МБҚ жағдайын қоспағанда).
Купондық кірістің салық режимі бағалы қағаздың түріне, биржалық алаңға және шығарылымның деңгейіне байланысты. Таза кірістілікті салыстырмас бұрын нақты шығарылым бойынша қолданыстағы салық режимін тексеру қажет.
Ағымдағы шығарылымдар мен әрқайсысының тәуекел деңгейін дайын іріктеу арқылы қарастыру оңайырақ – мысалы, Freedom Broker талдаушылары ұсынған облигациялық идеялар, онда бағалы қағаздар тәуекел деңгейі мен кірістілігіне қарай бөлінген.
Депозит vs облигация: негізгі параметрлер бойынша салыстыру
| Параметр | Депозит | Облигация |
| Жұмыс қағидаты | Ақшаны банкке тіркелген мөлшерлемемен орналастыру | Инвестордың эмитентке купон мөлшерлемесі бойынша қарыз беруі және номиналды құнын өтеу |
| Өтімділік | Депозит талаптарымен шектеледі, мерзімінен бұрын ақша алу кірісті азайтады | Кез келген сауда күні биржада нарықтық бағамен сатуға болады |
| Мерзімі | 1 айдан бірнеше жылға дейін, тіркелген | Бірнеше айдан 10 жылдан астам уақытқа дейін, ертерек сату арқылы инвестициядан шығуға болады |
| Валюта | Теңге, доллар, еуро | Теңге, доллар (оның ішінде Freedom Holding Corp. USD облигациялары), еуро, юань және т.б. |
| Тәуекел | ҚДКҚ лимиті шегінде банк тәуекелі шешуші мәнге ие емес | Нақты эмитенттің тәуекелі, сақтандырылмаған |
| Төлемдердің болжамы | Жоғары – мөлшерлеме бүкіл мерзімге бекітілген | Купоны бойынша кірістілігі жоғары, бірақ мерзімінен бұрын сатқан кезде бағасы номиналды құнынан өзгеше болуы мүмкін |
| Салым құнының өзгеруі | Салым сомасы өзгермейді | Облигацияның нарықтық бағасы мөлшерлемелердің өзгеруіне қарай құбылады |
| Кіріс салығы (ЖТС) | Салынбайды | Бағалы қағаздың түріне, биржалық алаңға және қолданыстағы салық режиміне байланысты |
| Инвестордың әдеттегі мақсаты | Ақшаны сақтап, болжамды кіріс алу | Нарықтық тәуекелді қабылдай отырып, жоғарырақ кірістілік алу |
| Таңдау қиындығы | Төмен – банктердің талаптарын, мерзімі мен мөлшерлемесін салыстыру жеткілікті | Жоғары – кірістілікті, мерзімді, эмитенттің кредиттік сапасын, өтімділікті және нарықтық бағаны ескеру қажет |
Әртүрлі жағдайда нені таңдау керек
«X-ті таңдаңыз» деген әмбебап жауап жоқ – таңдау мерзімге, мақсатқа және тәуекелге дайындық деңгейіне байланысты. Мыналарға назар аударған жөн.
Күтпеген шығыс резерві
Қаржылық қауіпсіздік үшін кірістілікке қарағанда ақшаны шығынсыз жылдам пайдалану мүмкіндігі маңызды. Мұндай жағдайда ішінара ақша алуға болатын депозит немесе талап етілгенге дейінгі депозит облигацияға қарағанда неғұрлым қолайлы, себебі тіпті өтімді облигацияны да кейде сатып алған бағадан төмен бағамен сатуға тура келеді.
Ақша бірнеше айдан кейін керек болуы мүмкін
3–6 айлық аз мерзімді депозит не өтеу мерзімі инвестордың инвестициялық деңгейімен сәйкес келетін облигация қолайлы болуы мүмкін – бұл жағдайда нарықтық бағаның ауытқуына алаңдамай, эмитент өз міндеттемелерін орындаған жағдайда номиналды құнның төленуін күтуге болады.
Қаражатты неғұрлым ұзақ мерзімге орналастыруға болады
Ұзақ мерзімді инвестициялық деңгейде депозит пен облигациялар арасындағы кірістілік айырмашылығы неғұрлым айқын болады. Мемлекеттік облигациялар депозитпен салыстырмалы немесе сәл жоғары кірістілік береді және әдетте сол нарық пен валютадағы корпоративтік шығарылыммен салыстырғанда кредит тәуекелі төмен болады, ал портфелдің бір бөлігін эмитенттің қосымша тәуекелін қабылдай отырып, купоны жоғары корпоративтік шығарылымдарға бөлуге болады.
Инвестор нарық тәуекелін қабылдауға дайын
Мұнда кірістілігі жоғары корпоративтік облигациялар мен эмитенттер бойынша әртараптандыруға, сондай-ақ валюталық құралдарға баса назар аударылады. Мысалы, Freedom Holding Corp. долларлық облигациялары AIX-те АҚШ долларымен жылдық 9,5%-ға дейінгі кірістілікпен және номиналды құны 100 доллар болатын бір облигациядан басталатын кіру шегімен саудаланады – мұндай құрал бір мезетте валюталық әртараптандыруды және долларлық депозитке қарағанда жоғарырақ кіріс алуға мүмкіндік береді.
Қандай тәуекелді салыстырған маңызды
Өтімділікті жоғалту тәуекелі
Депозит бойынша тәуекел – мерзімінен бұрын бұзған жағдайда пайыздан айырылу. Облигация бойынша – өтімділігі төмен шығарылымда, әсіресе шағын эмитенттерде, қолайлы бағамен сатып алушы таба алмау тәуекелі.
Эмитент тәуекелі
ҚДКҚ лимиті шегіндегі банк депозитінде бұл тәуекелді іс жүзінде кепілдік беру жүйесі өз мойнына алады. Облигация бойынша эмитент тәуекелін инвестор компанияның рейтингі, қаржылық есептілігі және төлемдер тарихы бойынша тікелей көтереді және оны өзі бағалауы керек.
Пайыздық мөлшерлемені және облигациялардың бағаларын өзгерту
Депозит бұл тәуекелден қорғалған – салым сомасы өзгермейді. Купоны тіркелген облигация нарықтағы мөлшерлеме өскен кезде арзандайды, ал мөлшерлеме азайғанда қымбаттайды. Өтеу мерзіміне дейінгі уақыт неғұрлым ұзақ болса, облигация бағасы мөлшерлеменің өзгеруіне соғұрлым қатты әсер етеді.
Валюта тәуекелі
Теңгелік құралдар жоғары номиналды кірістілік береді, бірақ теңге бағамына тәуелді. Валюталық депозиттер мен доллардағы облигациялар аз пайыз әкеледі, алайда капиталдың теңгенің әлсіреуіне тәуелділігін азайтуы мүмкін – Қазақстандағы көптеген жеке инвестор дәл осы себеппен құралдардың екі түрін де қатар ұстайды.
Депозит пен облигацияларды қатар ұстауға бола ма
Депозит пен облигациялар әртүрлі міндеттерді шешеді және бір-бірін жоққа шығармайды. Кең таралған тәсіл: капиталдың бір бөлігін болжамды кірісі бар қаржылық резерв ретінде депозитте немесе қысқа мерзімді МБҚ-да ұстау, бір бөлігін базалық кірістілік үшін ұзақ мерзімді мемлекеттік және квазимемлекеттік облигацияларға, ал шағын бөлігін портфелдің табыстылығын арттыру үшін корпоративтік немесе валюталық бағалы қағаздарға бөлу. Мұндай үйлесім бүкіл капиталдың бір ғана құралға, банкке немесе эмитентке тәуелділігін азайтады.
Мақсатқа байланысты ақшаны әртүрлі құралдар арасында қалай бөлуге болатыны туралы толығырақ «Қазақстанда ақшаны қайда инвестициялауға болады: әртүрлі мақсаттарға арналған құралдарға шолу» материалынан оқи аласыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қайсысы өтімділеу – депозит пе әлде облигация ма?
Егер шығарылымға нарықта жеткілікті сұраныс болса, облигацияны өтеу мерзіміне дейін ағымдағы нарықтық бағамен сатуға болады. Депозиттің ресми биржалық өтімділігі жоқ: мерзімінен бұрын ақша алуға болады, бірақ көп жағдайда есептелген пайыздың бір бөлігінен немесе басым бөлігінен айырылуға тура келеді.
Облигацияны өтеу мерзіміне дейін сатуға бола ма?
Иә, егер ол биржада айналса, облигацияны өтеу мерзіміне дейін сатуға болады. Сату бағасы номиналды құнынан жоғары немесе төмен болуы мүмкін – бұл нарықтағы ағымдағы мөлшерлеме мен нақты шығарылымға деген сұранысқа байланысты.
Қайсысы неғұрлым тәуекелді – депозит пе әлде облигация ма?
ҚДКҚ лимиті шегінде депозит неғұрлым қорғалған құрал болып саналады. Облигация сақтандырылмаған және нақты эмитенттің тәуекелін көтереді, ал оның нарықтық бағасы құбылуы мүмкін – алайда дәл осы тәуекел есебінен облигациялардың кірістілігі көбіне жоғары болады.
Депозит пен облигацияларды бір уақытта пайдалануға бола ма?
Иә, инвесторлардың көбі екі құралды да қатар пайдаланады: депозитті резерв пен болжамды кіріске, ал облигацияларды ұзақ мерзімді инвестициялық деңгейде портфелдің кірістілігін арттыруға пайдаланады.
Қазақстандық және шетелдік нарықтарда қазір қандай облигациялар қолжетімді екенін және олардың сіздің мақсатыңызға сәйкес келетінін бағалағыңыз келе ме? Freedom Broker талдаушыларының Облигациялық идеяларының іріктемесін зерделеңіз.
Дереккөздер мен пайдалы сілтемелер
• Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры – депозиттер кепілдігі