Финансист №2 (42) 2026

Соңғы 30 жылда акцияға инвестиция салу идеясына келуден бастап алғашқы мәміле жасауға дейінгі жол түбегейлі өзгерді. Бұл мақалада біз қор нарығын жаппай құбылысқа айналдырған технологиялар туралы баяндаймыз.

1990-е: кәсіби мамандардың үлесі

Өткен ғасырдың соңғы онжылдығында инвестициялар әлі де таңдаулыларға арналған сала болып қалды. Инфрақұрылым бытыраңқы болды, ал инвестициялау процесі көп уақыт пен күшті талап етті. Акцияларды сатып алу үшін брокермен телефон арқылы немесе тіпті жеке кездесулер арқылы тікелей байланысу қажет болды. Мәмілелер ұзақ жасалды, комиссиялар жоғары болды, ал нарыққа қолжетімділік бәріне бірдей ашық емес еді.

Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, тіпті дамыған елдерде де үй шаруашылықтарының небәрі 15–20%-ы ғана биржаларда сауда операцияларын жүргізген. 1990-жылдардағы инвестор – бөлшек ойыншыдан гөрі, кәсіби нарық қатысушысына көбірек ұқсайтын.

1990-жылдардағы брокерлік кеңсенің шағын реконструкциясы, онлайн және мобильді трейдинг дәуіріне дейін.
Иллюстрация: ChatGPT

2000-жылдар: қолжетімділіктің кеңеюі және алғашқы онлайн-құралдар

XXI ғасырдың басында жағдай біртіндеп өзгере бастады. Интернеттің таралуы және қаржы инфрақұрылымының дамуы инвестицияларды қолжетімді етті. Онлайн-брокерлер мен сауда терминалдары пайда болып, клиенттерге мәмілелерді өз бетінше жасауға мүмкіндік берді. Делдалдар арасындағы бәсекенің күшеюі комиссиялардың төмендеуіне әкелді.

Соған қарамастан, инвестициямен айналысу үшін әлі де тиісті дайындықпен бірге едәуір уақыт бөлу қажет болды, дегенмен оған қатысатын адамдар шеңбері айтарлықтай кеңейді.

2020-жылдар: жаппай инвестордың келуі

Соңғы жылдары биржалық сауда технологияларында сапалы өзгеріс болды. Қазір көптеген елдерде брокерлік шот ашу бірнеше минутты ғана алады және онлайн режимде жүзеге асады. Кірудің ең төменгі шегі іс жүзінде жойылды: инвестициялауды шотта небәрі $10 болса да бастауға болады.

World Federation of Exchanges биржалық қауымдастығының деректері бойынша, 2020 жылғы пандемиядан кейін әлемдегі жеке инвесторлар саны күрт артты, ал олардың қатысуымен жасалған сауда көлемі рекордтық деңгейге жетті. Бірқатар дамыған елдерде қор нарығына шыққан халықтың үлесі қазірдің өзінде 50%-дан асады.

Биржада сауда жасау мамандардың ғана ісі болудан қалып, күнделікті тәжірибеге айналды. Соңғы онжылдықтардағы негізгі өзгеріс те осында: технологиялық прогресс нәтижесінде қор нарығы жаппай құбылысқа айналды.

1990-жылдары мәмілелер делдалдар арқылы жасалып, процестің өзі баяу әрі формалданған болды. 2000-жылдары инвесторлар онлайн-терминалдарға қол жеткізіп, тікелей сауда жасай бастады. Deloitte сияқты ірі аудиторлық агенттіктердің бағалауы бойынша, цифрлық арналар жеке инвесторлардың қаржы нарықтарымен өзара іс-қимылының негізгі тәсіліне айналды, ал мобильді платформалар бөлшек инвесторлықтың өсуінің басты драйвері болды.

Технологиялар биржаға миллиондаған жаңа инвесторларды әкелді.
Иллюстрация: ChatGPT

Ақпарат: тапшылықтан молшылыққа

1990-жылдары саудаға қатысушылар жаңалықтардың шектеулі дереккөздерін ғана пайдаланды, мысалы, көпшілік үшін қолжетімсіз болған Bloomberg терминалы.

Бүгінгі күні жағдай керісінше. CFA Institute халықаралық кәсіби инвесторлар қауымдастығы мен FINRA брокерлік қызметті реттеу ұйымының деректеріне сәйкес, жеке инвесторлар барған сайын ақпараттың артықтығы және өз білімдерін асыра бағалау мәселесіне тап болуда. Жаңалықтар, талдау және пікірлер легі үздіксіз ағынға айналды, ал ақпараттық шу инвестициялық шешімдер қабылдауда маңызды факторға айналды.

Құралдар: жекелеген акциялардан ETF-ке

Соңғы онжылдықтарда биржа қатысушыларына қолжетімді құралдар жиынтығы айтарлықтай кеңейді. 1990-жылдары инвесторлар негізінен жекелеген акциялармен жұмыс істеді, ал компаниялардың ашықтық деңгейі едәуір әртүрлі болуы мүмкін еді.

Бүгінде негізгі құралдардың бірі – биржалық қорлар (ETF). BlackRock (BLK) деректеріне сәйкес, әлемдік ETF нарығының көлемі $10 трлн-нан асты, бұл соңғы екі онжылдықта 100 еседен астам өсімді білдіреді. Бұл құралдар инвесторға тек бір ғана актив – қор акциясын сатып алу арқылы әртараптандырылған портфель алуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, әртараптандыру тіпті шағын инвестициялар кезінде де қолжетімді болды, ал портфель қалыптастыру айтарлықтай жеңілдеді.

Стратегиялар: ұзақ мерзімді инвестициялауға көшу

Инвестициялауға деген көзқарастың өзі де өзгерді. 1990-жылдары нарық көбіне қысқа мерзімді мәмілелерге арналған алаң ретінде қабылданды. Бүгінде ұзақ мерзімді операцияларға қарай тұрақты ығысу байқалады. Бұл бағыттың дұрыстығын статистика да растайды. Morningstar сервисінің деректері көрсеткендей, ұзақ уақыт көкжиегінде акцияларға басымдық беретін әртараптандырылған стратегиялар дәстүрлі консервативті тәсілдерге қарағанда табыстырақ. Нәтижесінде барған сайын көбірек инвесторлар тұрақты инвестиция салуға және тәуекелдерді бөлуге бағдарлануда.

Қолжетімділік: жоғары шығындардан комиссиясыз саудаға дейін

1990-жылдары брокерлік комиссиялар қазіргі деңгейден ондаған есе жоғары болды және инвестор шығындарының ең маңызды баптарының бірін құрады. Мысалы, оператор арқылы дауыстық мәміле жасау үшін стандартты 100 акциядан тұратын лотқа $100 және одан да көп төлеу қажет болатын. Интернеттің дамуына байланысты Charles Schwab және Fidelity сияқты алғашқы «дисконтты» брокерлер пайда болды, олар клиенттер өздерінің онлайн-платформалары арқылы операциялар жасаған жағдайда дәстүрлі ойыншыларға қарағанда тиімді шарттар ұсына бастады.

1990-жылдардың екінші жартысындағы баға соғыстары 15 жылдан кейін «комиссиясыз революцияға» алып келді, оны америкалық жас брокер Robinhood бастады. Брокерлік үстемеақыны клиент операцияларынан алып тастай отырып, ол тіпті аз сомамен де инвесторлар үшін биржалық сауданы экономикалық тұрғыдан тиімді етті.

Қорытындылау

Соңғы 30 жылда инвестициялар көпшілік үшін жабық әрі күрделі қызмет саласынан жаппай құбылысқа дейінгі жолдан өтті. Жаңа технологиялар биржаға қолжетімділікті жеңілдетіп, активтер таңдауын кеңейтті және мәмілелер жасау процесін жеделдетті. Егер бұрын жаңадан бастағандар үшін негізгі міндет «кіру есігін» табу болса, бүгінде басты сын-қатер – сол есіктің ар жағындағы мүмкіндіктер мұхитында дұрыс даму бағытын таңдау.

Инвестициялардың қолжетімділігі бұрынғы шектеулерден басым түсті. 
Иллюстрация: ChatGPT