Финансист №2 (42) 2026

Жасанды интеллект еңбек нарығындағы жағдайды жедел өзгертіп жатыр. Жақында ғана алмастырылмайтын мамандар саналған инженер-әзірлеушілердің, деректер талдаушыларының және басқа да мамандардың дағдылары мен тәжірибесін бүгінде ChatGPT немесе Claude сияқты сервистерге жазылу арқылы жабуға болады. Бұл өзгерістер қор нарығына да әсерін тигізіп жатыр. Мысалы, 2026 жылдың көктемінде ЖИ құралдары бағдарламалық жасақтама индустриясын түбегейлі өзгертуі мүмкін деген күтулердің өзі Microsoft Corporation (MSFT) акцияларының бағасының максимумдардан 35%-ға төмендеуіне әкелді.

Бұл үрдіс қор нарығындағы кәсіби талдаушыларға әсер етеді ме? Келіңіз, талдап көрейік.

Қиындық қабылданды

Әртүрлі «ақылды» сервистердің айқын артықшылықтарына — деректерді өңдеу жылдамдығы немесе күрделі кодтарды жазу мүмкіндігіне қарамастан, жасанды интеллектінің елеулі шектеулері бар. Ең маңыздысы — құралдардың негізіне салынған алгоритмдердің табиғатының өзі. Барлығы, соның ішінде үлкен тілдік модельдер (LLM), ықтималдыққа негізделген әлем бейнесі аясында жұмыс істейді және тарихи деректерге сүйене отырып үйренеді, бұл корреляция тұзағын тудырады. ЖИ өткендегі заңдылықтарды жақсы анықтайды және стратегияларды тарихи деректерде тексеру (backtesting) арқылы жақсы нәтиже көрсетеді. Алайда J.P. Morgan Asset Management деректері (2025–2026) көрсеткендей, ондаған жылдар бойы жұмыс істеген байланыстар геосаяси күйзелістердің әсерінен, мәселен, жақында Парсы шығанағындағы дағдарыс сияқты, бір сәтте бұзылуы мүмкін. Талдаушы мұндай құбылыстардың себеп-салдарлық байланысын түсінеді, ал ЖИ тек статистикалық сәйкестікті ғана көреді

Акцияларды таңдау кезінде робот тоқсандық 10-K* есебін немесе бас директордың конференц-қоңырау стенограммасын талдай алады, бірақ ол сенімсіз интонацияны сезіне алмайды немесе бейвербалды сигналдарды оқи алмайды, корпоративтік мәдениет деңгейін бағалай алмайды немесе директорлар кеңесі ішіндегі саяси интригаларды аңғара алмайды. Harvard Business Review деректеріне сәйкес, ұзақ мерзімді перспективада жария компаниялардың нарықтық құнының 30%-ына дейін дәл осындай материалдық емес басқару факторларына тәуелді. Ал жасанды интеллект оларды әзірге небәрі 55–60% дәлдікпен бағалайды, бұл нәтижелілік тұрғысынан кездейсоқ таңдау жасағандай.

*SEC-ке ұсынылатын аудиттен өткен қаржылық нәтижелердің толық жылдық есебі

20 жылдық тәжірибесі бар кәсіби талдаушы нейрожелінің математикалық мүмкіндіктерінен тыс қалатын құзыреттер жиынтығына ие. Дұрыс бапталған алгоритм қаржылық құжаттарды өңдеп, белгілі бір компания бойынша жаңалықтар ағынын қадағалап, бастауыш деңгейдегі талдаушыдан да жақсы әрі жылдам қорытынды ұсына алады. Дегенмен кәсіби маман мәтін астарын оқып, практикалық тәжірибеге сүйене отырып логикалық тұжырымдар жасайды. ЖИ «ақылға қонымдылық» дегеннің не екенін білмейді. Ол сұраныстың артуына сүйеніп, микрочип өндірушілерінің акцияларын сатып алуды ұсына алады, бірақ Тайваньдағы қуаңшылық немесе Еуропадағы жаңа еңбек туралы заң жеткізу тізбегінің бірнеше буыны арқылы қалай әсер ететінін болжай алмайды. Адам – саясат, тарих және психологиядағы әртүрлі фактілерді біртұтас көрініске біріктіру қабілетін, яғни «көлденең синтезді» қолданады.

Сонымен қатар, инвестициялар тек сандар ғана емес, сонымен бірге құндылықтар да болып табылады. 2026 жылы ESG-критерийлері (экология, әлеуметтік жауапкершілік, басқару) жария компаниялар үшін міндетті сипатқа ие болды. Талдаушы шешімді қоғамның моральдық бағытына сүйене отырып қабылдайды. Ал ЖИ-де этикалық компас жоқ; ол тек ақпаратта «этикаға қайшы» деген белгі болмағандықтан, табысты, бірақ беделге нұқсан келтіретін мәмілені ұсына алады.

Сонымен қатар, алгоритмдерге нақты әрі толық деректер қажет екенін ескеру керек, ал кәсіби маманға кейде әлсіз сигналдардың өзі жеткілікті. Бұған қоса, бүгінгі күні деректерді бұрмалау арқылы модельдерді манипуляциялау (data poisoning) жағдайлары жиілеп кетті. Талдаушы жеткілікті ақпарат болмаған кезде немесе ол әдейі бұрмаланғанда да шешім қабылдай алады, мұндай жағдайлар корпоративтік жанжалдар немесе әскери қақтығыстар кезінде жиі кездеседі.

Сонымен қатар, мыңдаған алгоритмдер бірдей триггерлерге бапталған кезде «көшкін әсері» пайда болады. 2024–2025 жылдары криптовалюта нарықтарында және өтімділігі төмен акцияларда болған кенеттен құлдыраулар (flash crash) көбінесе ЖИ-боттардың белгілі бір шарттар орындалғанда бір мезгілде сату сигналына ие болуынан туындады. Нәтижесінде баға бірнеше минут ішінде 10–15%-ға дейін төмендеп, кейін дәл солай жылдам қалпына келді. Бұл жеке инвесторларды стоп-приказдар бойынша мәжбүрлі түрде жабылған позициялармен, кейде тіпті маржин-коллдармен қалдырды.

ЖИ пайдаланудағы тағы бір қиындық – «қара жәшік» әсері. Инвестор кейде роботтың неге мұндай шешім қабылдағанын түсінбей қалуы мүмкін, сәйкесінше нарық жағдайларының өзгеруіне дер кезінде жауап бере алмайды.

Дереккөз: ресми сайттардың мәліметтері

Бір қосу бір

ЖИ мен бәсекелесудің орнына, 2026 жылы жетекші инвестициялық компаниялар толықтырылған интеллект (Augmented Intelligence) моделіне көшті. Бұл өзгерістің мәні — алгоритмдер маманды күнделікті қайталанатын жұмыстардан босатып, оған стратегияға назар аударуға мүмкіндік береді

Бастапқы кезеңде робот алғашқы скрининг жүргізеді (data screening): ол секундтар ішінде мыңдаған есептерді өңдеп, сәкессіздіктерді анықтайды. Нәтижесінде талдаушы бірнеше мың компанияның орнына бес-сегіз компаниядан тұратын қысқа тізім алады. Келесі деңгейде нарықтағы көңіл-күйді нақты уақыт режимінде талдау жүзеге асырылады: бұл үшін ЖИ әлеуметтік желілер мен жаңалықтарды 50 тілде мониторинг жүргізеді. Бұдан кейін стресс-тестілеу жүргізіледі, оның барысында портфель миллиондаған сценарий арқылы (Монте-Карло әдісі аясында) өткізіледі, бұл талдаушыға «шеткі тәуекелдерді» көруге мүмкіндік береді.

Бұл тәсілдің елеулі артықшылығы бар. CFA Institute (2026) статистикасына сәйкес, ЖИ құралдарын қолданатын талдаушылар деректерді жинауға бұрынғыға қарағанда 70%-ға аз уақыт жұмсайды. Сонымен қатар жүргізілетін талдаудың сапасы мен тереңдігі артады.

ЖИ негізіндегі неғұрлым тар мамандандырылған сервистер де күрделі, бірақ бірсарынды міндеттерді орындай алады. Мысалы, Stock Titan және AlphaSense сервистерінің нейрожелілері тек жаңалықтың мазмұнын ғана емес, оның эмоциялық реңкін де бағалайды. Олар иронияны, есеп мәтініндегі жасырын скептицизмді немесе бас директордың сөзіндегі эвфемизмдерді түсіне алады. Holly немесе Intellectia AI сияқты ЖИ-агенттері талдаушыға ақылды іздеу жүргізуге мүмкіндік береді, мысалы, соңғы үш күнде көлемі азайған жағдайда бірқалыпты өскен, ал бүгін әлеуметтік желілерде белсенділік күрт артқан акцияларды табуды сұрауға болады.

Жыл басындағы түзету өзара әрекет етудің аралас моделінің дұрыс екенін растады. Ақпан–наурыз айларындағы нарықтың құлдырау қорытындысы бойынша тек ЖИ басқаратын портфельдер сарапшылар қатысатын белсенді басқарылатын қорларға қарағанда 18%-ға тереңірек түзетілді. Сонымен қатар тоқсан қорытындысы бойынша «адам + ЖИ» қағидатына негізделген стратегиялары бар қорлар тек алгоритмдермен басқарылатын портфельдерге қарағанда 4,5 пайыздық тармаққа жоғары табыс көрсетті, деп Bloomberg және Refinitiv деректері хабарлайды

Көмекші құрал

Жасанды интеллект деректерді жинау мен бастапқы өңдеудегі қара жұмысты өз мойнына ала алады, бұл талдаушыға немесе трейдерге ең маңызды нәрсеге – соңғы шешім қабылдауға және тәуекелдерді басқаруға назар аударуға мүмкіндік береді. Көп жылдық тәжірибесі бар кәсіби талдаушы «сәулетші» сияқты болып келеді. Адам табиғатын, нарықтағы адамдардың қорқынышы мен үмітін түсіну – оны ерекше құнды етеді, өйткені әлемді тек сандар арқылы толық түсіну мүмкін емес.