Финансист №2 (30) 2023

Балапандарды күзде санаса, ал банктерді көктемде санайды. 2023 жылдың наурызы мен сәуірі Ұлы депрессиядан кейінгі әлемдік қаржы жүйесі үшін күйзелісті айлар болды. АҚШ-тың Silicon Valley Bank және $440 млрд жиынтық активтері бар First Republic Bank, сондай-ақ швейцариялық Credit Suisse екі айдың ішінде құлдырады. Ірі әрі сенімді болып көрінетін қаржы институттары клиенттер мен инвесторлардың сенімін бірден жоғалтып алғаны қалай болды?

Жеңіл ақша

Экономикалық белгісіздік кезеңдері кез келген банк жүйесінің тұрақтылығына қауіп төндіреді. 2008 жылғы қаржылық дағдарыс ол үшін қиын сынаққа айналды: $374 млрд жиынтық активтері бар несие берушілер банкротқа ұшырады. $307 млрд активтері бар Washington Mutual құлдырауы АҚШ тарихындағы ең ірі оқиға болды. 2010 жылдан кейін несиелік ұйымдардың банкроттығы тұрақты түрде төмендеп, ал 2021–2022 жылдар индустрия үшін қолайлы жыл болды.

Пандемия әлемдік экономикаға үлкен күйзеліс тудырды, дегенмен бұл кезеңдегі банктердің жағдайы айтарлықтай тұрақты болды. Біріншіден, дағдарыс кезеңінде алыпсатарлық және күмәнді несие беру тәжірибесі байқалмады. Екіншіден, мемлекеттен төленетін ынталандыру төлемдері тұтынушыларға жүйені арзан ақшалай өтімділікпен қамтамасыз ете отырып, оларды банктік депозиттерге жіберуге мүмкіндік берді. Үшіншіден, 2008 жылғы дағдарыстан кейін қабылданған Додд — Франк заңына сәйкес ірі банктер капиталдандыруға және несиелік тәуекелдерді басқаруға қатаң талаптарды сақтады.

Алайда, 2018 жылы АҚШ Конгресі $250 млрд-тан аз активтері бар банктерді бақылауды жеңілдету туралы заң қабылдады, олардан капиталдың белгілі бір деңгейлерін (шығындарды сіңіру үшін) және өтімділікті (міндеттемелерді тез өтеу үшін) ұстап тұруға арналған жыл сайынғы стресс-тесттерден өту міндетін алып тастады. Пайыздық мөлшерлемелердің күрт көтерілуі жағдайында тиісті реттеудің болмауы баяу әсер ететін мина болып шықты.

2023 жылғы наурыздағы банктік дағдарыс кезінде пайыздық тәуекелге негізделген классикалық сценарий жүзеге асырылды. Ұзақ кезең бойы төмен ставкалардың болуы жоғары тәуекелді активтердегі тарихи раллиге ықпал етті, сонымен бірге банктерді қосымша табыс алу үшін депозиттерден түскен артық қаражатты облигацияларға салуға итермеледі.

Silicon Valley Bank: 40 сағатта күйреу

Silicon Valley Bank логотипі. Фото: ашық дереккөздер

Көптеген бәсекелестер сияқты, Silicon Valley Bank (SVB) трежериске белсенді түрде инвестиция салды. $210 млрд активтері бар және осылайша қатаң реттеуші бақылауға алынбаған банк тәуекел-менеджментке тиісті назар аудармады. Облигациялар инвестициялық портфельдің 57%-ын иеленді. Бұл саладағы басқа банктермен салыстырғанда ең үлкен үлес болды.

Өткен наурызда ФРЖ мөлшерлемесінің көтерілуімен облигациялардың құны төмендей бастады және қаржы институты инвестициялық портфельді негативті қайта бағалауға және шығындардың жиналуына тап болды, ал пайыздық тәуекелдер хеджирленбеді. 2022 жылдың сәуірінде, шығындар онша маңызды болмаған кезде, тәуекелдерді басқару жөніндегі директор қызметінен кетті және 2023 жылдың қаңтарына дейін оның орнына адам табуға асықпады.

Ұзақ мерзімді бағалы қағаздар бойынша шығындар, әдетте, болашақта өтеу арқылы жүзеге асырылмаса да, тапшылықты жабу үшін активтерді мәжбүрлеп сату жағдайында банктің төлем қабілеттілігіне қысым жасау қаупін тудырады. Облигациялар портфеліндегі шығындар банк капиталының құнына тең болған кезде, SVB дәл осыған тап болды.

SVB жағдайының бірегейлігі оның бастапқыда стартаптар мен венчурлық қорларға, яғни тәуекел деңгейі жоғары клиенттерге қызмет көрсетуге бағытталғанында болды. Әлемдік орталық банктердің қаржылық жағдайларды қатаңдатуымен инвесторлардың жас компанияларға деген қызығушылығы айтарлықтай төмендеді және банк клиенттері шығындардың артуына тап болды. Нәтижесінде SVB депозиттері 2022 жылы 35%-ға қысқарды. Осы жылдың наурыз айында пайда болған банк балансының проблемалары туралы қауесеттер қаражаттың азаюына қосымша себеп болды. Клиенттердің жылыстауы (Bank Run) көзді ашып-жұмғанша болды: стартапшылар банктің ыңғайлы мобильді қосымшасы арқылы ақшаларын тез арада алып алды. Қаражат ағынын жабу үшін SVB айтарлықтай шығынға ұшырай отырып, «қысқа» қағаздар портфелін сатты. Ақырында 40 жылдық тарихы бар, көлемі жағынан АҚШ-тың 16-шы ірі қаржы институтының құлдырауы 40 сағатқа да жетпеді.

First Republic Bank: байларды құтқара отырып

First Republic Bank логотипі. Фото: ашық дереккөздер

Балансты сауатсыз басқарудың тағы бір мысалы — First Republic Bank (FRC). Облигациялар бойынша шығындардан басқа, банк ипотекалық портфельді теріс қайта бағалауға ұшырады. FRC ауқатты клиенттерге назар аударды, бірақ төмен мөлшерлемемен және жеңілдікті шарттармен несиелерді белсенді түрде тартты. Бұл соңғы төрт жылда активтердің көлемін екі есеге арттырды.

Аймақтық банктерге деген сенімнің төмендеуі аясында FRC салымшылардың кетуіне тап болды, олар шоттардан $100 млрд алып кетті. JPMorgan банкке жарты жыл мерзімге $30 млрд депозиттер түрінде қаржылай «жастық» ұсынды, содан кейін оны жай ғана жұтып қойды.

Credit Suisse: табысқа қол жеткізу мүмкіндігі жоқ

Credit Suisse логотипі. Фото: ашық дереккөздер

Швейцариялық Credit Suisse де мұқият бақылауда болды. Банк жасырын шығындарды немесе шоттардағы «қара тесікті» жасырумен көзге түспеді. Бірақ көпжылдық жанжалдар, топ-менеджерлердің ауысуы, ақшаны жылыстату туралы айыптаулар және пайдаға қол жеткізе алмау Credit Suisse-тің жаһандық ойыншы ретіндегі беделіне ғана емес, сонымен қатар олар үшін ортақ үй нарығында UBS-тің лайықты бәсекелесі ретіндегі атына да айтарлықтай дақ түсірді.

Менеджмент қайта құрылымдау туралы жариялау арқылы сенімді қалпына келтіруге және позицияны нығайтуға тырысты, бірақ ондай өрелі жоспар инвесторларды таң қалдырмады. 2022 жылдың соңында клиенттердің депозиттері 33%-ға қысқарды және банк өтімді активтердің көп бөлігін сатуға мәжбүр болды. Наурызда ол жылдық есепті шығаруды кешіктірді және өзінің қаржылық бақылауында «елеулі кемшіліктердің» бар екенін мойындады. АҚШ-тағы банктер құлдырағаннан кейін, Saudi National Bank (ең ірі акционер) эмитентке қосымша капитал беруден бас тартуы онсыз да әлсіз нарық үшін ауыр соққы болды. Швейцариялық реттеуші банкке $54 млрд түрінде қолдау көрсеткенімен, бұл клиенттердің сенімін қалпына келтіруге көмектеспеді. Соның нәтижесінде банктің басты бәсекелесі UBS Credit Suisse-ті $3,23 млрд-қа немесе капиталдың баланстық құнының 4%-ына және капиталдандырудың шамамен 10%-ына сатып алуға келісті.

Бұлыңғыр болашақ

Реттеушілер алғашқы «жалынды» сөндіре алғанымен, банк секторын алда нағыз проблемалар күтіп тұруы мүмкін. Индустрияның бұдан кейінгі жағдайы көбінесе ставкалардың жоғары деңгейде қанша уақыт сақталатынына және тәуекел-менеджерлерінің күші мен таланты қаншалықты жеткілікті болатынына байланысты.