Финансист №2 (30) 2023

Ақша формасы адамзат өркениетінің бүкіл тарихында өзгеріп келеді. Төлем құралдары пайда болғаннан бері сүйектер мен қабықтардан алтын монеталарға дейін, қағаз ақшадан несие карталарына дейін дамыды.

Бүгінгі таңда ақша жаңа өзгерістерге түсіп жатыр: әлемдік реттеушілер өздерінің цифрлық валюталарын (Central Bank Digital Currency, CBDC) құру үшін жұмыс істеуде, олар фиат* ақшасын толықтыруға және жедел әрі кедергісіз трансшекаралық транзакцияларды орындау құралы болуға арналған.

Ақшаның келесі форматының мәні неде — соны анықтайық.

*Фиат ақшасы (лат.: fiat, «солай болсын») — қандай да бір тауармен қамтамасыз етілмеген және үкіметтің қаулысымен заңды төлем құралы деп жарияланатын ақша түрі

Солай болғаны абзал

CBDC — бұл орталық банктің төлем құралдарының цифрлық формалары, оны көпшілік, оның ішінде банктік қызметтерге қол жеткізе алмайтын өкілдері де қолдана алады. Түсіндіру маңызды: орталық банк шығаратын цифрлық валюталар криптовалютамен бірдей емес, өйткені олардың шығарылуы орталықтандырылған және реттеуші бақылайды.

Халықаралық есеп айырысу банкінің (BIS) есебіне сәйкес, бүкіл әлем бойынша ұлттық банктердің 80%-дан астамы CBDC қолдану мүмкіндіктерін қандай да бір түрде зерттеп жатыр. Төлем құралдарының бұл түрінің пайда болуының негізгі себептері — комиссиялардың төмендеуі және аударымдардың жеделдеуі. McKinsey & Company консалтингтік компаниясы жаһандық корпорациялардың комиссиялар мен транзакцияларға жұмсаған шығындарын 2021 жылы $120 млрд деп бағалады. CBDC банктер мен төлем жүйелері сияқты делдалдарды жою арқылы бұл шығындарды азайтуы мүмкін.

Мәселе сандарда

2022 жылдың желтоқсанына қарай G7-де цифрлық валюталарды енгізу рәсімі әзірлене бастады. Канада, Франция, Қытай, Үндістан және Оңтүстік Корея бұл технологияларды белсенді түрде зерттеп жатыр немесе сынап жатыр.

Қытай CBDC интеграциясында көш бастап тұр, цифрлық юаньға арналған пилоттық бағдарламалар қазірдің өзінде іске асырылуда. Цифрлық юаньда $14 млрд-қа транзакция жасаған 261 млн пайдаланушының тіркелген базасы бар. Африкада да цифрлық валюталарды енгізу белсенді жүріп жатыр. 2021 жылдың қазан айында Нигерия континентте eNaira деп аталатын CBDC-ні айналымға енгізген алғашқы ел болды. Жоба төлем экожүйесін жақсартуға және елдегі қаржылық қызметтердің қолжетімділігін арттыруға бағытталған. Халық 666 мыңнан астам eNaira Speed әмиянын ашты және eNaira Speed Wallet қосымшасын 700 мың рет жүктеді. 35 мыңнан астам транзакция жасалды, олардың көпшілігі жеке тұлғалар мен бизнес арасында болды, бұл осындай операциялардың жалпы санының шамамен 90%-ын құрайды.

Аналогтар арасында америкалық CBDC жобасы ең перспективалы болып саналады, ол жеке штаттар мен жалпы федералды билік деңгейінде белсенді түрде, соның ішінде сынмен, талқыланып жатыр. Федрезерв цифрлық активтердің ақша формасы ретіндегі технологиялық артықшылықтарын мойындайды, алайда клиенттердің алаяқтар алдындағы осалдығын арттыратын тәуекелдер бар екенін ескертеді. Нәтижесінде, америкалық CBDC іске қосылмас бұрын, ФРЖ оның несиелік және өтімділік тәуекелдері жоқ қауіпсіз цифрлық актив екеніне көз жеткізуі керек.

Цифрлық валюта. Фото: ашық дереккөздер

Реттеушінің бағалауы бойынша, цифрлық долларды пайдалана отырып төлем жасау көлемі 2023 жылғы $100 млн-нан 2030 жылға қарай жылына $213 млрд-қа жетеді деп күтіледі. Ал жеті жылдан кейін CBDC арқылы жасалатын транзакциялардың жалпы көлемінің 92%-ы ел ішінде жүзеге асады.

Көне жүйеге үндеу

Орталықтандырылған цифрлық валюталарды енгізуден басқа, көптеген әлемдік орталық банктер өздерінің жылдам төлем жүйелерін дамытуда.

Осындай жобалардың бірі — қаржы ұйымдарына заңды және жеке тұлғаларға тәулік бойы жедел әрі қауіпсіз төлемдер жасауға мүмкіндік беретін ФРЖ-ның FedNow сервисі. Егер FedNow сәтті енгізілсе, Visa (V) және Mastercard (MA) компаниялары, әсіресе АҚШ ішінде, бәсекелестіктің күшеюіне тап болады. Банктер мен нарықтың басқа қатысушылары дәстүрлі төлем сервистерін айналып өтіп, ФРЖ жүйесін тікелей пайдалануды жөн көруі мүмкін.

Тұтастай алғанда, бұл өзгерістер төлем индустриясының трансформацияланып жатқанын және Visa мен Mastercard-тың нарықтағы ықпалы төмендеуі мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен инвесторлар менеджментке сеніп, саланың бұрыннан келе жатқан ойыншыларының болашағына сенімді. Мысалы, Visa басшылығы нақты пайдалану сценарийлерінің болмауына және қолданыстағы төлем жүйелерімен үйлесімділік мәселелеріне байланысты FedNow-қа сұранысқа күмән келтірді. Visa тұтынушыларға ыңғайлылықты, қауіпсіздікті, сенімділікті және дәстүрлі сервистердің бейілділік бағдарламаларын ФРЖ жүйесін енгізуге кедергі келтіретін факторлар ретінде келтіре отырып, FedNow-тың табысты болатынына сенбейді. Сонымен қатар FedNow сияқты жобалар кейбір елдерде, мысалы Ұлыбританияда, көп жылдан бері бар, бірақ үлкен танымалдылыққа ие болмады. Осы себептерге байланысты Visa мен Mastercard-тың негізгі бизнес тауашасындағы үстемдігін әлсірету өте қиын болады.

Дамыған экономикадағы дәстүрлі жүйелер үшін қиындықтар туғыза отырып, деглобализация сонымен бірге дамушы аймақтарға мүмкіндіктер ашады. Төлем сервистері серіктестіктер арқылы немесе аймақтық ойыншыларды сатып алу арқылы кеңеюін жалғастыра алады, өйткені елдер өз назарын жергілікті немесе аймақтық төлем жүйелеріне аударады. Бұл нарықтар халықтың әл-ауқатының артуына, орта таптың кеңеюіне және цифрлық төлемдерге қызығушылықтың өсуіне байланысты тартымды.

ФРЖ-ның FedNow сервисі. Фото: ашық дереккөздер