Финансист №2 (30) 2023

Банктердің банкроттығы — бұл жағымсыз, бірақ арасында болып тұратын жағдай. Егер компания шағын болса, оның нарықтан кетуі бүкіл қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсер етпейді. Бүкіл мемлекет, тіпті резервтік валюталардың бірінің эмитенті дәрменсіз болған жағдай болса, онда ол мүлдем басқа мәселе.

Болуы ықтимал қаржылық армагеддон туралы, шындығына келгенде оның қорғаныс құралы жоқ, егжей-тегжейлі айтпай-ақ, сол қаржылық дағдарыс кезіндегі активтердің әртүрлі сыныптарының хал-ахуалын, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін талдап көрейік.

Қолма-қол ақша

Жинақтың ең кең тараған түрі — қолма-қол ақша, оның да жақсы және жаман жақтары бар. Қолма-қол ақшаның кемшіліктеріне инфляциядан құнсыздану қаупі және инвестициялық кірістің болмауы жатады. Артықшылықтарының бірі — абсолютті өтімділік, яғни кез келген уақытта купюраларды тауарларға немесе активтерге айырбастау мүмкіндігі.

Ерекше күн үшін қолма-қол ақшаны қолда ұстау қашан да маңызды. Банкомат кейде карталарды жұтып қояды немесе бос болады. Банктер демалыс күндері жабық болады, ал ол кейде бірнеше күнге созылуы мүмкін. Сонымен қатар, қаржы органдары дағдарыс кезінде қолма-қол ақшаны алуды шектеп қоюы мүмкін. Бұл соңғы рет 10 жыл бұрын Греция мен Кипрде болған. Бұл жағдайда бір-екі аптаның шығындарын жабуға қажетті соманың болуы өте орынды.

Қолма-қол валюта. Фото: ашық дереккөздер

Шетел валютасы

Шетел валютасына инвестиция салудың негізгі себебі — ұлттық төлем құралдарының әлсіреуінен сақтануға деген ұмтылыс. Мысалы, бірнеше ондаған жылдар бойы рубльге қарсы доллар сатып алу табыс әкелді, бірақ жинақты инфляциядан толық қорғай алмады. Сондай-ақ ресейліктер үшін шетел валютасының өсіп келе жатқан елдік және санкциялық тәуекелдерін атап өтеміз. Өзіңізді геосаясаттың әсерінен қорғау үшін достас елдер деп аталатын мемлекеттердің валютасын, мысалы юань немесе гонконг долларын сатып алуға болады.

Фьючерстер

Физикалық валютаға балама ретінде валюта фьючерстері қызмет ете алады. Бұл валюта жұптарының өсуі немесе төмендеуі арқылы ақша табуға мүмкіндік беретін туынды құралдар, яғни деривативтер. Фьючерстердің негізгі артықшылықтарының ішінде кіру шегінің төмендігін, Мәскеу биржасындағы келісімшарт үшін бірнеше мың рубль, жоғары өтімділікті және мәмілелер жасау кезіндегі төмен комиссияларды атап өтуге болады. Деривативтер тестілеуден кейін біліктілігі жоқ инвесторларға қолжетімді.

Сонымен қатар, фьючерстер табиғаты бойынша өте күрделі және тәуекелі жоғары құралдар болып табылады, сондықтан олармен арнайы оқу курстарынан өтпей сауда жасауға кеңес бермейміз.

Алтын

Қымбат металдан жасалған құймалар мен монеталар жинақтың сатып алу қабілетін сақтаудың ең сенімді әдістерінің бірі деуге болады. 2021 жылы ресейліктер 5 тонна, немесе 160 мың унция, алтын сатып алды, ал 2022 жылы бұл көрсеткіш 75 тоннаға жетті. Салыстыру үшін, Ресейдің ең ірі алтын өндіруші компаниясы Полюс жылына шамамен 2,5 млн унция, немесе 78 тонна, алтын өндіреді.

Алтын көбінесе қорғаныс активі ретінде қарастырылады. Шынында да, қаржылық тұрақсыздық кезеңінде инвесторлар акцияларды сатып, қымбат металды немесе оған байланысты туынды құралдарды сатып алады. Дегенмен, алтын бағасы мен экономикадағы рецессия кезеңдері тікелей қатты корреляцияланбайды. 40 жылдағы инфляцияны ескерсек, сақтау шығындарын есептемегеннің өзінде, алтынға салынған инвестициялардың кірістілігі нөлге жақын. Сондықтан алтынды биржалық дүрбелең кезеңіндегі уақытша баспана ретінде қарастырған дұрыс.

Айтпақшы, физикалық алтыннан бөлек, биржада осы активтің бағасына байланған қорлар да айналымда жүреді: ПИФтер, ETF. Бірақ олардың басқарушылары комиссия алатынын ұмытпау керек, бұл инвестордың қорытынды қаржылық нәтижесін төмендетеді.

Ал егер сіз қаржылық дағдарыстан қауіптенсеңіз, банктердегі иесіздендірілген металл шоттардан аулақ болған дұрыс: олар депозиттерден айырмашылығы сақтандырылмаған. Банк банкротқа ұшыраса, инвестор бұл активтерінен айырылып қалады.

Облигациялар

Дағдарыс — қарыз құралдарын сатып алуға қолайлы уақыт, бірақ олардың ерекшеліктерін ескеру қажет. Облигацияның кірістілігі эмитенттің рейтингіне, дағдарыс кезінде ол әдетте нашарлайды, өтеу мерзіміне, инфляцияға және инфляциялық күтулерге байланысты. Ең жоғары рейтинг, әдетте, егеменді облигацияларда, мемлекеттік банктер мен мемлекеттік корпорацияларда болады. Егер ұзаққа созылған дағдарыс күтілсе, айнымалы купоны және/немесе индекстелген номиналы бар қағаздарға артықшылық берген жөн: өзгермелі мөлшерлеме инфляциядан сенімдірек қорғайды.

Облигация әдетте банктік депозитке қарағанда тиімдірек. Біріншіден, бағалы қағаздарды кез келген уақытта сатуға және иелік ету кезінде жинақталған купондық кірісті сақтауға болады. Екіншіден, бағамдық құн өскен жағдайда инвестор қосымша табыс алады.

Бірақ облигацияларға салынған инвестициялар, салымнан айырмашылығы, сақтандырылмағанын есте ұстаған жөн. Сондай-ақ қағаздар кейде бағасын жоғалтады немесе эмитент дефолтқа ұшырауы мүмкін. Сенімді қарыз алушылардың қағаздарын таңдаңыз.

Дағдарыстан ақша табу

Дағдарыс — инвесторлар үшін қысқа мерзімді стратегияларды жүзеге асыру мүмкіндігі. Мысалы, портфельге қатты арзандаған ірі компаниялардың, негізінен экспорттаушылар мен ретейлерлердің акцияларын сатып алуға болады, өйткені олар әдетте бірінші болып қалпына келеді.

Тағы бір нұсқа — төмендеуге ойнау, яғни қысқа позициялар, немесе шорттар, ашу арқылы нарықтың құлдырауына ставка жасау. Біз бұл операция түріне жүгінуге кеңес бермейміз, бірақ таңдау өзіңізде.