Финансист №1 (29) 2023

Өткен ғасырдың 80-жылдарында ҚХР гуманитарлық апаттың алдында тұрған кедей аграрлық ел болды, ал бүгінде бұл планетаның екінші экономикасы және әлемдік ЖІӨ локомотиві.

Алайда соңғы уақытта Аспан асты елінің даму қарқыны баяулады, шетелдік компаниялар өз өндірістерін ҚХР-дан басқа елдерге ауыстырып жатыр, ал Қытайға 2030 жылға қарай ЖІӨ көлемі бойынша әлемдік көшбасшылықты болжаған сарапшылар енді болжамдарын кейінге шегеруде немесе олардан мүлдем бас тартуда.

Азия жұлдызы зенитіне жетпей-ақ бата ма? Түсініп көрейік.

Кәдімгі ғажайып

Қытайдың экономикалық жетістігі — азаматтарының табысы төмен мемлекеттің орташа табысты елге айналуының әдеттегі тарихы. Бұған дейін дәл осындай жолдан Жапония, Оңтүстік Корея және Тайвань өтті. Арзан қытайлық жұмыс күші шетелдік инвестицияларды тарта бастады, олар жұмысшылардың еңбек өнімділігін арттырды, бұл өз кезегінде олардың табысының өсуіне және тұтынудың артуына алып келді.

Экономиканың төмен базасы, халықтың көптігі және технологияларды жылдам игеру — мұның бәрі қаражат тартуға, өнеркәсіп секторын дамытуға және экспортты ұлғайтуға көмектесті. Экспорт 1990 жылы $45 млрд болса, 2022 жылы $3,6 трлн-ға дейін өсті және соңғы онжылдықтарда Аспан асты еліне осындай фантастикалық қарқынмен өсуге мүмкіндік берді.

Алайда елдің негізгі артықшылықтары оның экономикасы кеңейгендей тез жойыла бастады. Енді қытайлық жұмыс күші көрші Азия елдеріндегідей арзан емес. The Reshoring Institute еңбек нарығын зерттеуіне сәйкес, қытайлық жұмысшы жылына шамамен $13 мың алады, ал оның Таиланд пен Үндістандағы орташа әріптесі тиісінше небәрі $8 мың және $2,5 мың алады.

Өзгеріс уақыты

Қосылған құн тізбегі бойынша жоғары көтерілу үшін елге енді ірі инвестициялар, жаңа білім және озық технологиялар қажет. Олардың көп бөлігін батыс компаниялары әкелетін, ал қазір олар елден кетіп жатыр, өйткені Аспан асты еліндегі капитал тәуекелдері тек өсіп келеді. Кәсіпкерлікті ынталандырудың орнына Қытай билігі технологиялық компанияларға реттеушілік қысымды күшейтіп, мемлекеттік сектордың үлесін арттыруда. Дүниежүзілік банк бұл сектор ел активтерінің 39%-ына иелік ететінін, бірақ ЖІӨ-нің небәрі 23–28%-ын өндіретінін айтады, ал жаңалық басылымдары билік органдарының Қытайдың жетекші жеке компанияларындағы «алтын» акцияларды сатып алуы туралы хабарлауды тоқтатпайды.

Бұл ретте ҚХР ішкі инвестицияларының тиімділігі төмен ғана емес, олар қарызды ұлғайту есебінен де жүзеге асырылады. Халықаралық есеп айырысу банкінің деректері бойынша, 2022 жылдың ортасына қарай ҚХР-да қаржы емес сектор қарызының ЖІӨ-ге қатынасы 295%-ды құрады. Бұл АҚШ пен еуроаймақ елдері сияқты дамыған экономикалардан да жоғары.

Ішкі инвестициялардың едәуір бөлігі құрылысқа бағытталды, ол әртүрлі бағалаулар бойынша ел ЖІӨ-нің 17%-дан 30%-ға дейінгі бөлігін қалыптастырады. Қытайдың девелоперлік секторы «болашаққа арналған» бос қалалар салуға дейін жетті. Енді ол банкроттықтар тізбегіне тап болды, жылжымайтын мүлік бағасы 2022 жылдың ортасынан бастап төмендеп келеді, ал халық ипотекадан бас тартып, мерзімі өткен төлемдерді көбейтуде.

Экспорттың елдің экономикалық өсуіне қосқан үлесі де төмендеп жатыр. Ондаған жылдар бойы әлемдік қауымдастықпен сауда қатынастарын дамытқан, ал бір-біріне қатысты протекционизм шараларын енгізген провинциялар әлі де жеке экономикалар сияқты әрекет етеді және ҚХР-да онсыз да баяу өсіп жатқан ішкі сұраныстың қалыптасуына кедергі келтіреді.

Жастар арасындағы жұмыссыздық өсіп келеді: ресми статистикаға сәйкес, 2018 жылғы қаңтардағы 9,6%-дан 2022 жылғы желтоқсанда 16,7%-ға жетті, ал өткен жылдың шілдесінде бұл көрсеткіш 19,9%-ға дейін көтерілген. Әлеуметтік теңсіздік сақталуда, ақша жұмсауға деген құлшыныс тарихи төмен деңгейде, ал халық саны шегіне жетті. 2022 жылы 60 жылда алғаш рет Аспан асты елі тұрғындарының саны 850 мыңға қысқарды.

Бұл проблемалардың барлығы Қытай басшылығы қолданатын демократиялық емес басқару әдістерімен күрделене түседі: ҚХР заңнамасы қатаюда, идеологиялық қысым күшейіп, авторитаризм деңгейі артып келеді, ал мемлекет азаматтардың жеке өміріне көбірек араласуда. Мысалы, 2021 жылдың шілдесінде үкімет мектеп бағдарламалары бойынша репетиторлықты бір түнде тоқтатты, ал тамызда балаларға аптасына үш сағаттан артық бейне ойын ойнауға тыйым салды.

Дереккөз: Дүниежүзілік банк

Жаңа күннің шығу мүмкіндігі

Қытай «орташа табыс тұзағына» түсу қаупіне тап болып отыр — бұл жан басына шаққандағы ЖҰӨ күрт өсіп, кейін айтарлықтай баяулап, ақырында жоғары деңгейге жете алмайтын жағдай.

Сонымен бірге елдің даму резервтері әлі де сақталып отыр. Үкімет азаматтардың 40%-дан астамының табысы төмен екенін, яғни айына 1 мың юаньнан аз немесе шамамен $150 табатынын, ал елдегі урбанизация деңгейі небәрі 60% екенін ресми түрде мойындайды. Мемлекет халықтың барлық топтарының әл-ауқатын арттыру және біртұтас Қытай нарығын құру үшін сақ қадамдар жасап жатыр, еңбек өнімділігін көтеру үшін роботтандыруды және бірқатар басқа технологияларды енгізуді ынталандырады. 2023 жылы экономиканың өсуін жеделдету үшін үкімет тіпті ең мықты девелоперлерді қолдауға шешім қабылдап, технологиялық компанияларға реттеушілік қысымды уақытша тоқтатты. Бұл шаралардың барлығы ҚХР экономикасына әлемдік орташа деңгеймен салыстырғанда жоғары қарқынмен өсуге мүмкіндік береді, бірақ бір сәтте бұл серпін бәсеңдейді. Сондықтан одан әрі даму драйверлерін қазірден іздеу керек.

«Орташа табыс тұзағынан» шығудың шешімі бұрыннан белгілі. Ол үшін айтарлықтай институционалдық өзгерістер қажет. Алайда көптеген дамушы елдер реформалардан бас тартып, нәтижесінде жоғары экономикалық өсіммен қоштасуға мәжбүр болады. Саяси орталықсыздандыру, экономикалық еркіндіктер, теңсіздік деңгейін төмендету, тәуелсіз сот және азаматтық құқықтарды қорғау, еркін БАҚ және заңнаманы либерализациялау, шетелдік мамандар үшін тартымдылықты арттыру — осы қадамдардың бәрі Жапонияға, Оңтүстік Кореяға және Тайваньға «орташа табыс тұзағынан» шығып, жоғары дамыған елдерге айналуға мүмкіндік берді.

Қытай көршілерінің табысты жолын қайталағысы келе ме? Әзірге бұл сұрақтың жауабын білмейміз. Бірақ егер бұл орын алмаса, не болатынын нақты болжай аламыз: ҚХР-дың орнына инвесторлар арасында әзірге онша танымал емес, бірақ үміт күттіретін Үндістан, Индонезия, Вьетнам, Таиланд, Малайзия және Филиппин келеді.