Финансист №1 (29) 2023

2021 жылдың желтоқсанында БАҚ-та Apple басшысы Тим Кук 2016 жылы Аспан асты елі билігімен компанияға ең перспективалы әлемдік нарықта көшбасшылықты қамтамасыз еткен құпия келісім жасасқаны туралы ақпарат тарады. Корпорация келесі бес жыл ішінде ел экономикасына $275 млрд инвестициялауға, жоғары білікті жергілікті мамандарды оқытуға, қытайлық зауыттарға технологиялық жабдықты баптауға көмектесуге, сондай-ақ жергілікті компонент жеткізушілерімен ынтымақтастықты кеңейтуге міндеттенді.

Жұмсалған ақша толық ақталды. Вашингтон мен Бейжің арасындағы екі елдің ірі компанияларына әсер еткен тарифтік соғыстар Apple-ді айналып өтті. Сонымен қатар, техногигант Қытайдың смартфондар нарығындағы үлесін 19%-ға дейін арттырып, оның сөзсіз көшбасшысы болды.

Emerging Markets-ке қарап бой түзеу

Apple-дің Қытаймен ынтымақтастық тарихы трансұлттық корпорациялар үшін дамушы нарықтардың қаншалықты маңызды болуы мүмкін екенінің айқын мысалы. Бұл нарықтар тек құрастыру алаңдары немесе зерттеу орталықтары ретінде ғана емес, сонымен қатар төлемге қабілетті сұраныс көзі ретінде де маңызды.

Apple Қытай, АҚШ, Жапония, Оңтүстік Корея және Үндістанды қоса алғанда, айфондарға арналған бөлшектерді 31 елдегі 1180 жеткізушіден сатып алады.

24 дамушы елдің халқы 4,3 млрд адамды, яғни әлем халқының 55%-ын құрайды. Бұл мемлекеттердегі медианалық жас — 34 жас, ал АҚШ-та — 39, Жапонияда — 49 жас. Statista сервисінің бағалауы бойынша, дамушы экономикалардың жаһандық ЖІӨ-ге қосқан үлесі 2021 жылы $41 трлн-ға жетті. Оның басым бөлігі Азия-Тынық мұхиты аймағы елдеріне тиесілі. Мұның тарихи негізі бар.

1970 жылдары Вьетнамдағы сәтсіз соғыстан кейін АҚШ Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтастарымен ынтымақтастықты нығайтуға ден қойды. Бұл азиялық «жолбарыстардың», ең алдымен Жапонияның, Оңтүстік Кореяның және Тайваньның экономикалық өрлеуіне негіз қалады. Америкалық корпорациялар өз өндірістік қуаттарын осы елдерге көшіріп, бүкіл аймақтың технологиялық әлеуетін дамытты.

Бұл ынтымақтастықтың жемісі Samsung, Оңтүстік Корея, әлемдегі ең ірі чип жеткізушісі TSMC, Тайвань, жартылай өткізгіш өнеркәсібіне арналған жабдық өндіруші Tokyo Electron, Жапония, сияқты жоғары технологиялық алыптар болды.

Азиялық «жолбарыстардан» кейін ҚХР да ұқсас жолдан өтіп, тұтынушылық электрониканың әлемдік фабрикасына айналды. 2015–2016 жылдары әлемдегі компьютерлердің 90%-ын және смартфондардың 70%-ын Аспан асты елі шығарды. 2021 жылы елден шетелге электроника жеткізу $0,9 трлн-ға жетіп, экспорттың 27%-ын қалыптастырды. ЖІӨ құрылымындағы технологиялық сектордың үлесі 2015 жылдың қаңтарынан 2022 жылдың қыркүйегіне дейін 2,5%-дан 4,1%-ға дейін өсті.

АҚШ-тың кез келген дерлік технологиялық компаниясының ҚХР-да зауыттары немесе мердігерлері бар. Атап айтқанда, Apple үшін Foxconn деген атпен танымал Hon Hai Precision Industry компаниясының жүздеген мың құрастырушысы жұмыс істейді.

Экономика өскен сайын елде өзінің техноалыптары пайда болды: Alibaba, Tencent, Huawei және басқалары. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 2016 жылғы бағалауы бойынша, зерттеулер мен әзірлемелерге, R&D, ең ірі инвестиция салатын 2000 кәсіпорынның шамамен 73%-ы штаб-пәтерлерін тек бес елде орналастырған: АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания және ҚХР. Қытай бұл тізімде 13% үлесімен үшінші орын алды.

Жаңа серіктестер

Көптеген сарапшылар қытайлық экономикалық ғажайыптың біртіндеп әлсірейтінін болжайды. Жұмыс күші құнының өсуі, тарифтік соғыстар және басқа факторлар трансұлттық корпорацияларды, ТҰК, жаңа өндірістік базалар іздеуге мәжбүр етеді. Келесі әлемдік құрастыру цехы, ең алдымен, халқының саны бойынша Аспан асты елінен озған, бірақ технология мен өндірісті дамыту тұрғысынан айтарлықтай артта қалған, сондай-ақ жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі бойынша 6–7 есе төмен Үндістан болуы мүмкін.

Apple үкіметпен және компаниялармен құрастыру қуаттарының 25%-ға дейінгі бөлігін Үндістанға көшіру мәселесін талқылап жатыр. Бұл тек өнеркәсіпте ғана емес, экономиканың аралас салаларында да көптеген жұмыс орындарын ашады. Amazon жүк тасымалдауға маманданған үндістандық Quikjet Cargo Airlines әуе компаниясына инвестиция салып, азаматтардың әл-ауқатының өсуіне ықпал ету үшін аймақтағы логистиканы әрі қарай дамытпақ.

Үндістанның әлемдік R&D-дегі үлесі аз болғанымен, белгілі бір сегменттерде ол дамыған державалардан озып тұр. Жасанды интеллектпен байланысты үндістандық өнертабыстар олардың әлемдік санының 2,5%-ын құрайды, ал Ұлыбритания мен Францияның үлесі тиісінше 2,4% және 1,5%.

Басқа дамушы нарықтар да әлемдік техноалыптарды өзіне тартады. 2020 жылы Amazon Африкадағы алғашқы бұлтты есептеу бөлімшесін, AWS, ашып, оған Оңтүстік Африкадағы Кейптаунды таңдады. Tesla осы жылдың ақпанында Мексиканың Монтеррей қаласында жаңа зауыт салатынын жариялады. Microsoft бірнеше жылдан бері өз өнімдерін тарату үшін дамушы нарықтарда серіктестік бағдарламаларын кеңейтіп келеді. Корпорация қазір EM-экономикаларда он жұмыс орнының жетеуін құрып отырған шағын және орта бизнеске ерекше назар аударады.

Технологиялық алыптар ESG күн тәртібін белсенді жүзеге асырып, қоршаған ортаны сақтауға және қызметкерлерінің еңбек жағдайын жақсартуға ерекше көңіл бөледі.

Маған да, саған да

Дамушы нарықтарда ТҰК-ның пайда болуы — өзара тиімді оқиға. Компаниялар білікті әрі арзан мамандарға, жергілікті биліктің экономикалық преференцияларына және жаңа өткізу нарықтарына қол жеткізеді. Ал корпорация жұмыс істейтін елде халықтың жұмыспен қамтылуы мен әл-ауқаты өседі, озық технологиялар белсенді енгізіледі және олардың негізінде ТҰК-мен жаһандық деңгейде бәсекелесе алатын табысты жергілікті кәсіпорындар пайда болады. Мұндай одақ инвесторлар үшін жіберіп алмауға болатын жаңа қызықты мүмкіндіктер жасайды.