Финансист №1 (29) 2023

Ресейде мемлекеттік активтерге иелік ететін жеке және институционалдық инвесторлар үшін өткен жыл, және, мүмкін, бүкіл өмір, екі кезеңге бөлінді: 24 ақпанға дейін және одан кейін. Сауда-саттықты тоқтату, активтерді бұғаттау және олардың бұғатын ашуға тырысу, қаржылық инфрақұрылымға қарсы санкциялар — бұл оқиғалардың барлығы Мәскеу биржасының (MOEX) және СПБ Биржасының (SPBE) қызметіне айқын әсер етті. Сонымен қатар, олардың әрқайсысы ақпан айындағы күйзелістен кейін өзінің даму жолын таңдады.

Рекордтарға қарай алға

Өткен жылдың 10 қаңтарында Мәскеу биржасы өзінің отыз жылдығын атап өтіп, төртінші ондыққа позитивті көңіл-күймен кірді. Өткен жыл алаң тарихындағы ең сәтті жыл болды. Барлық нарықтардағы сауда көлемі алғаш рет ₽1 квадрлн-нан, шамамен $15 трлн-нан, асты. Брокерлік шоттары бар жеке инвесторлардың саны екі есеге жуық өсіп, 17 млн-ға жетті, бұл ел азаматтарының 10%-дан астамы.

Фотосурет: shutterstock.com

2021 жылдың І жартыжылдығының қорытындысы бойынша MOEX жетекші әлемдік алаңдар арасында жоғары орындарға ие болды.

Компаниялар бағалы қағаздарды орналастыруды белсенді жүргізді: ₽500 млрд-тан астам сомаға алты IPO және 12 SPO өтті, +96% ж/ж. БАҚ алдағы жылдары биржаға тағы 30-ға жуық атау шығатыны туралы жазды. Мәскеу алаңы эмитент негізгі капиталды шетелде тартса да, акциялар листингінің міндетті орны ретінде қарастырылды.

Өзінің «үлкен әпкесіне» қарсы бағытта СПБ Биржа шетелдік бағалы қағаздарға қолжетімділікті белсенді дамытты. Осы активтермен сауда-саттық көлемі 2021 жылы 135,29%-ға, $393,43 млрд-қа дейін өсті, ал қолжетімді шетелдік акциялардың жалпы саны 14%-ға ұлғайып, 2000-нан асты. Қараша айында алаң сәтті IPO өткізіп, өз акцияларын диапазонның жоғарғы шекарасында орналастыру арқылы $175 млн тартты.

Мерейтойды қалай бұзуға болады

2021 жылдың қазанында басталған Ресей қор нарығындағы түзету 24 ақпанда құлдырауға айналды. Күні бойы МосБиржа индексі 45% жоғалтты, бұл Ресей нарығы үшін тарихи антирекорд болды. Бірнеше күннен кейін акциялармен сауда-саттық бір айға тоқтатылды, таңертеңгі және кешкі сессиялар уақытша жабылды.

Санкцияларға байланысты ресейлік компаниялардың депозитарлық қолхаттары мен ресейлік инвесторлардың портфельдерінде жатқан және Мәскеу немесе СПБ Биржасында сатып алынған шетелдік акциялар бұғатталды. Соңғысына инвесторлардың шоттарындағы $3,2 млрд сомасындағы акцияларды бұғаттауға тура келді, бұл клиенттік позициялар көлемінің шамамен 15%-ына тең. Кейінірек бұғатталған қағаздар санының шамамен 10%-ын босату мүмкін болды.

Америкалық акцияларға қолжетімділік мәселелері реттеушіні біліктілігі жоқ инвесторларды қорғауды күшейтуге итермеледі, бұл оларға достықсыз елдердің бағалы қағаздарын сатып алу мүмкіндігін шектеді. Бұл мәмілелер саны мен көлемінің одан әрі төмендеуіне әкелді. 2022 жылдың наурыз-сәуір айларында СПБ Биржасындағы белсенді инвесторлар саны шамамен екі есе азайды. Қазан айында шектеулер енгізілгеннен кейін ол тағы да сонша қысқарып, іс жүзінде 2020 жылдың наурызындағы деңгейге оралды. 2022 жылы айналым 90%-ға төмендеді.

Мәскеу биржасы үшін жағдай әлдеқайда аз драмалық болды. Ақша нарығы құралдарына сұраныс есебінен сауда-саттықтың жалпы көлемі 4,6%-ға өсіп, ₽1,1 квадрлн-ға жетті.

Доллар, немесе ары-бері

Геосаясат валюта нарығын танымастай өзгертті. Құбылмалылықтың жоғарылауымен Орталық банк алдымен доллар, еуро және басқа валюталарды биржалық сатып алуға тосқауыл комиссияларын енгізу арқылы күресті. Алайда шектеу біртіндеп алынып тасталды, өйткені Ресейден кетіп бара жатқан шетелдік компанияларға байланысты импорттың күрт құлдырауы, сондай-ақ экспорттаушылардың валюталық кірістің 50%-ын айырбастау міндеті балансты валюта сатушыларының пайдасына ауыстырды. Нәтижесінде доллар-рубль жұбы наурыздағы тарихи максимумнан, ₽121,53, маусымда ₽50,01-ге дейін түзетілді.

Доллармен және басқа да «достықсыз» валюталармен биржалық сауда-саттық жалғасып жатқанымен, бағам қазір толық еркін емес. Капитал қозғалысына шектеулер бар, сыртқы қарыздар бойынша төлемдер рубльмен жүзеге асырылады. Әлемдік нарықтармен арбитраж қатты қиындады.

Сонымен бірге юань мен достас елдердің, әсіресе бұрынғы КСРО елдерінің валюталарының танымалдығы артты.

Рейтинг кедергі емес

Шілде айының соңында тағы бір дәуірлік оқиға болды. Халықаралық агенттіктерден D, дефолт, рейтингі бар Мәскеу биржасындағы ресейлік долларлық еурооблигациялардың кірістілігі 2%-дан төмендеді, бұл ААА ең жоғары инвестициялық рейтингі және 3% кірістілігі бар америкалық тәуелсіз облигациялар аясында біртүрлі көрінеді.

Мәскеу биржасы долларды қамтамасыз ету ретінде қабылдауды тоқтатты, ал нарық қатысушылары номинал валютасына қарамастан, әлі де «тапсыруға» болатын егеменді еурооблигацияларды сатып алуға асықты. Купондық төлемдер рубльмен, тіпті резидент еместерге де жалғасты. Рас, достас емес елдердің инвесторлары бұл қаражатқа билік ету жағынан шектелген: арнайы шоттардан ақша шығару мүмкін емес.

Қазір МосБиржада шетел валютасымен есеп айырысатын 100-ге жуық облигация, ноталарды есептемегенде, айналыста. Доллармен есеп айырысатын 50 облигация бойынша, оның ішінде егеменді еуробондтармен, сауда-саттық жалғасуда. Инфрақұрылымдық тәуекелдерді азайту үшін эмитенттер нарықта юаньмен қарыз ала бастады — қазірдің өзінде 15 шығарылым бар.

IPO-ға қарамастан

2022 жылдың басында Мәскеу биржасы алғашқы орналастырулардың тұтас сериясын күткен еді. Нәтижесінде өткен жылы бір IPO және бір SPO болды. Ресей эмитенттері үшін сыртқы нарықтардың жабылуына қарамастан, олардың кейбіреулері орналастыруды кейінге қалдырмады.

Positive Technologies (POSI) SPO барысында баға диапазонының төменгі шекарасы бойынша болса да, шамамен ₽1 млрд тартты. Компания үшін қолайсыз конъюнктураға байланысты мерзімдерді кейінге қалдырудан гөрі инвесторлардың сенімін сақтау маңызды болды. Орналастыру сәтті болды: SPO-дан бері қағаздар 50%-ға қымбаттады, ал бизнес 100 мыңға жуық жаңа акционер алды.

Бастапқыда кикшеринг нарығының көшбасшысы Whoosh (WUSH) қағаздарына да жоғары сұраныс болды. IPO барысында бизнестің жалпы бағасы ₽20,6 млрд болған кезде ₽2 млрд-тан астам қаражат тарту мүмкін болды. Ірі шетелдік инвесторлар болмаған жағдайда сатып алушылардың едәуір бөлігін жеке тұлғалар құрады.

Ресейден келген эмитенттер батыс елдерінің биржаларына көптеген жылдар бойы шыға алмайтынымен келісуге мәжбүр болады. Бірақ бұл орналастыру туралы мүлдем ұмыту керек дегенді білдірмейді. Дебютанттардың бағасы, егер акциялар жетекші әлемдік алаңдарда орналастырылса, болатын деңгейден 20–30%-ға төмен болуы мүмкін. Алайда IPO-ға сұраныс инвесторлар тарапынан да, эмитенттер тарапынан да жойылмайды.

Кім биржаға шыға алады? Қазір жеке тұлғалар акциялар нарығындағы сауда-саттықтың негізгі көлемін қалыптастырып отырғандықтан, өнімдері мен қызметтері күнделікті өмірде сұранысқа ие компаниялар жария болуы ықтимал: такси сервистері, каршеринг, самокаттарды жалға беру, фитнес-клубтар желілері, онлайн-кинотеатрлар, тауарлар мен қызметтердің маркетплейстері және т.б.

Жасырынған жолбарыс, жорғалаған айдаһар

Ресей алаңдарында достықсыз юрисдикциялар эмитенттерінің шетелдік акцияларымен сауда-саттықты ұйымдастыру барған сайын проблемалы бола түсуде, сондықтан СПБ Биржа жаңа бағыттарды белсенді дамытуда. Жазда компания Гонконг биржасында бастапқы листингі бар және гонконг долларымен, HKD, есеп айырысатын қытай акцияларымен сауда-саттықты іске қосты. Сауда-саттықтың бірінші айында белсенді инвесторлар саны 10 мыңға жетті, ал тағы жарты жылдан кейін ол үш есе өсті. Сауда айналымы 10 есе өсіп, айына $183 млн баламасына жетті.

Фотосурет: shutterstock.com

Жаңа нарықтың артықшылықтарына білікті емес инвесторлар үшін қағаздардың қолжетімділігі, сондай-ақ гонконг долларының америкалық доллармен қатаң байланысы жатады. Кемшіліктердің бірі — stamp duty, яғни гонконг бағалы қағаздарын сатып алу және сатуға салынатын салықтың болуы. Бұл оларды қысқа мерзімді алыпсатарлық сауда үшін аз тартымды етеді. Қазір елтаңбалық алымның мөлшері әр мәміле сомасының 0,13%-ын құрайды, минимум 1 HKD. Салық салуда да түрлі нюанстар бар.

Жалпы, ресейлік инвесторлар жаңа нарықпен әлі де әлсіз таныс. Тек ірі атаулар көпшілікке белгілі: Alibaba, Xiaomi, Lenovo, Baidu, China Petroleum, Petrochina, Sinopec, Bank of China, Tencent, Geely және басқалары. Алайда бұл сауда белсенділігінің өсуіне кедергі келтірмейді.

Қазір СПБ Биржасының листингінде 100-ден астам қытай акциясы бар, ал жыл ішінде олардың саны 500-ден асады. Сондай-ақ гонконг долларымен және юаньмен ETF іске қосылады. Күн сайын мәмілелер тізімдегі барлық дерлік акциялар бойынша жасалады. Нарық өтімді, бірнеше маркетмейкер жұмыс істейді.

Сонымен қатар, ресейлік инвесторлар үшін инфрақұрылымдық тәуекелдер америкалық бағалы қағаздарға қарағанда әлдеқайда төмен, өйткені сақтау тізбегіне НРД, сондай-ақ еуропалық және америкалық депозитарийлер кірмейді.

Жаһандық нарықтарда сауда жасағысы келетін ресейлік инвесторлар қытайлық компанияларды бұрын америкалық компанияларды қалай зерттесе, солай зерттеуге мәжбүр болады. Алайда Азия бағытының жаһандық перспективаларын және жыл сайын 100–200 жаңа эмитенттің Гонконг биржасына шығуын ескере отырып, бұл дағдылар артық болмайды.